Museum Na een sluiting van bijna vier jaar opent het Valkhof Museum in Nijmegen dit weekend zijn deuren. Het gebouw oogt opener en toegankelijker; de exposities zoeken, ook als ze over de oudheid gaan, meer aansluiting bij de actualiteit, zegt vertrekkend directeur Hedwig Saam.
Het gerenoveerde Valkhof Museum heeft voor het eerst in zijn bestaan zijn naam op de gevel staan.
Vroeger, en dat is nog maar drieënhalf jaar geleden, klaagden sommige inwoners van Nijmegen er over dat het museum eruit zag als een grote, gesloten doos. „Het lijkt wel een zwembad”, zeiden ze dan. In het vernieuwde Valkhof Museum, dat op 6 juni heropent, is dat veranderd. De museumwinkel en de horeca, voorheen gevestigd aan de achterzijde, zitten nu aan de voorkant van het museum, achter een grote glazen pui. Directeur Hedwig Saam: „Je ziet nu veel beter van buitenaf dat hier iets gebeurt.”
Ten opzichte van 1999, toen dit museum werd opgeleverd, worden er nu andere dingen van een museum verlangd, zegt Saam. „Een prettig café met een terras, een fijne museumwinkel – dat is veel belangrijker dan toen.”
Ook binnen veranderde het museum. In de openingshal voert een fris kleurenpalet van de Arnhemse ontwerper Ineke Hans de boventoon; een nieuwe balie in roze ‘badkamertegels’, oranje-roze lockers, en roze-rode banken van meubelontwerper Kho Liang le. „Fifty shades of pink”, lacht Saam. In het souterrain valt dankzij een vernuftige ronde vide nu meer daglicht naar binnen. Het museum opent met drie tentoonstellingen: Mens op de grens, Van Binnenuit en Power of the people.
Oranje-rode lockers in Valkhof Museum in Nijmegen. In het hernieuwde museum voert een fris kleurenpalet van de Arnhemse ontwerper Ineke Hans de boventoon.
De roze-rode trap in de entree.
Bijna tien jaar geleden dreigde het Valkhof Museum ten onder te gaan. Jarenlang wankel beleid en een gebrek aan visie hadden ertoe geleid dat het museum kampte met oplopende verliezen, een onduidelijk profiel en teruglopende bezoekersaantallen – in de jaren voor corona liepen die uiteen van circa 70.000 tot 107.000 bezoekers per jaar.
Toen Hedwig Saam in 2018 aantrad als nieuwe directeur – de vierde in vier jaar tijd – trof ze, zo tekende NRC destijds op, „een gebouw in verval”. Samen met de gemeente werkte Saam en haar team aan een plan om het museum er weer bovenop te krijgen. De gemeente investeerde ca. 15 miljoen euro in de renovatie, verduurzaming en modernisering van het museum, aldus een woordvoerder. Daarnaast kocht de gemeente in 2021 het gebouw aan voor 4,9 miljoen euro.
Het museum moet dat laatste bedrag via de huur terugbetalen, het streefcijfer van 125.000 bezoekers per jaar speelt daarbij een belangrijke rol. Dat moet kunnen, meent Saam, in de jaren 10 trok het museum geregeld zo’n 110.000 bezoekers per jaar, met uitschieters van 122.000 bezoekers in 2006 en 160.000 in 2007. „Al”, zegt Saam, „blijft het bezoekersaantal natuurlijk spannend, voor onze stakeholders en voor ons.”
Het ‘onduidelijke profiel’, waar het museum mee kampte, heeft te maken met de ontstaansgeschiedenis: een fusie tussen het Provinciaal Museum Kam (archeologie) en het Nijmeegse Museum de Commanderie van Sint Jan (beeldende kunst). De collectie telt ruim 90.000 archeologische kunst- en gebruiksvoorwerpen uit de Oudheid, Romeinse tijd en Middeleeuwen, en oude en moderne kunst. En hoewel exposities vaak goed werden beoordeeld, kon de bezoeker niet altijd een lijn ontdekken in wat hij zag: het ene moment keek hij naar de Romeinen en het andere moment naar een knipselwerkje uit de achttiende eeuw, zonder dat de samenhang duidelijk werd, zei Saam daar eerder over.
„We verbinden het verleden nu veel meer met het heden”, zegt Saam en ze wijst naar een vitrine met sieraden uit de prehistorie én moderne ontwerpen. „Het kan natuurlijk nog over de Romeinen gaan, maar dan zoeken we altijd naar hoe we dat aan de actualiteit kunnen verbinden. Vanuit het idee dat wat ooit gebeurde, vormend is voor wie we vandaag zijn.”
Saam: „Wij zijn, net als bijvoorbeeld het Fries Museum, sterk verbonden met de identiteit van deze plek. Dit is altijd een grensregio geweest, ooit lag Nijmegen aan de noordgrens van het Romeinse rijk, nu aan de grens met Duitsland. De stad is altijd een ontmoetingsplek geweest voor verschillende culturen. Dat is het fundament voor dit nieuwe museum geworden.”
De portretten van 34 Nijmegenaren, gefotografeerd door Robin de Puy.
Beeld uit de tentoonstelling ‘Van Binnenuit’.
Op de eerste verdieping is die band ook zichtbaar; er hangen portretten van 34 Nijmegenaren, gefotografeerd door Robin de Puy. Het is de introductie op de tentoonstelling Van Binnenuit, waarvoor het museum vijf kunstenaars uitnodigde om vijf emoties te verkennen, geïnspireerd door voorwerpen uit de collectie – hier is werk te zien van onder anderen het duo Gijs Frieling en Job Wouters en lichtkunstenaar Nick Verstand.
Ook de Spaanse beeldhouwer Fernando Sánchez Castillo refereert in zijn tentoonstelling Power of the people aan de stad: een aantal van zijn standbeelden verwijst naar de Romeinse keizers Augustus, Vespasianus en Julius Civilis, alle drie verbonden met de ontstaansgeschiedenis van het Romeinse Nijmegen. Saam: „Op zaal staan de schaalmodellen. Op het plein buiten komen straks de uitvergrote versies. Zijn werk gaat over serieuze zaken als macht en het verlies van macht, maar de beelden hebben ook een grappige, gekke twist. Kijk!”, en ze wijst naar de mantel van Julius Civilis, die op het plein straks als een glijbaantje kan dienen. „Mensen mogen er gewoon aan zitten en op klimmen.”
Hedwig Saam (1960) gaat in oktober dit jaar met pensioen. Haar opvolger zal naar verwachting deze zomer bekend worden gemaakt. Is het niet jammer dat ze niet de vruchten kan plukken van acht jaar directeurschap, waarin maar liefst zes jaren zaten met een coronapandemie én een verbouwing? „Ik heb het museum een doorstart kunnen geven. Het gebouw is klaar, de organisatie solide en gezond, het tentoonstellingsprogramma tot en met 2028 staat. Het waren intensieve jaren. Ken je die Duitse uitspraak: Kunst ist schön, macht aber viel Arbeit? Haha, en zo is het. Dit lijkt mij het juiste moment om het stokje over te dragen. Het is tijd voor een fris begin.”
Valkhof Museum is op 4 juni officieel geopend door koningin Máxima. Op zaterdag 6 juni gaan de deuren open voor publiek, met drie tentoonstellingen: Power of the people van Fernando Sánchez Castillo, Mens op de grens en Van Binnenuit.