Caverne du Pont Neuf Met zijn eerbetoon aan Christo op de Pont Neuf in het hart van Parijs, is straatkunstenaar JR definitief doorgedrongen tot de Franse kunstelite. Bij de Franse Banksy draait al het werk om optische illusie, schijn en werkelijkheid.
De installatie ‘La Caverne du Pont Neuf’ met opgeblazen rotsblokken op de gelijknamige brug in Parijs, foto van 1 juni.
Een berglandschap in het centrum van Parijs. Gewoon omdat het kan. Nog voordat het nieuwste project van de Franse straatkunstenaar JR officieel opent, heeft het publiek het al weten te vinden. Honderden Parijzenaars en toeristen vergapen zich deze zonnige ochtend aan de totaal getransformeerde Pont Neuf, de brug die de stad met het Île de la Cité verbindt. Ze maken selfies en proberen al pratend betekenis aan het kunstwerk te geven.
Wat ze zien is een haast surrealistisch beeld van hoekige rotspartijen in grijstinten die op mysterieuze wijze reflecteren in het wateroppervlak van de Seine. De klassieke Parijse lantaarnpalen zijn blijven staan. En ook de borden voor het scheepverkeer herinneren aan de oorspronkelijke brug. Het is een fascinerend gezicht op een plek die zo allesbepalend is voor het beeld van Parijs.
„Vind ik het mooi? Dat weet ik eigenlijk niet”, zegt bouquiniste Jean-Michel Richard als hij zijn groene kist met boeken en souvenirs aan de kade opent. Maar het doet er niet toe, vindt hij. „Dit soort evenementen trekt toeristen, en dat is goed voor de stad en voor mij.” Twee uit de kluiten gewassen pakketbezorgers die elkaar voor de ingepakte brug op de foto zetten, brengen het inpakken van de Arc de Triomphe in 2021 door (de erven) Christo in herinnering. „Dat heb ik toen ook gezien”, zegt Franck Diallo, een van hen. Hij vond het „fascinerend” en „bizar”, zegt hij. „Is dit dezelfde kunstenaar?”
Dat is het niet. Maar het project van JR is wel een eerbetoon aan Christo et Jeanne-Claude, het Bulgaars-Franse inpakkunstenaarskoppel. Iets meer dan veertig jaar geleden pakten zij diezelfde Pont Neuf in. Dat was, in 1985, hun eerste grote project in een wereldstad. Christo et Jeanne-Claude pakten ook de lantaarnpalen in en zelfs de borden voor de scheepvaart waren destijds niet meer te zien. Maar het verkeer op de oudste brug van Parijs bleef doorrijden. Voor JR, die voor zijn werk La Caverne du Pont Neuf samenwerkte met de stichting van de in 2020 overleden Christo, is de brug al sinds half mei volledig afgesloten. Iedere dag zagen voorbijgangers dat weer een nieuw stuk van de met lucht gevulde rotspartijen was opgeblazen.
Liefst achthonderd mensen werkten de laatste weken aan het 120 meter lange en 20 meter brede project. Zaterdag 6 juni gaat de Caverne open voor het publiek. Bezoekers kunnen dan ook, 24 uur per dag, door de rotsen heen lopen. Het wordt een „symbolische oversteek, een stap in het onbekende, een reis in jezelf”, belooft JR in de aankondiging. Voor extra effect verzorgde Thomas Bangalter, van de Franse elektronische muziekformatie Daft Punk, een begeleidend akoestisch concept. En om het af te maken zijn er voor de bezoekers speciale brillen waarmee via augmented reality de „reis” door de fysieke installatie extra diepgang krijgt.
Je ziet niet wat je ziet. Dat is, altijd al, een van de centrale thema’s in het werk van JR (Parijs, 1983). De geëngageerde kunstenaar, opgegroeid in banlieuegemeente Montfermeil, begon als graffiti-artiest hoog op de daken van Parijs. Zijn tag ‘JR’ (hij heet voluit Jean René) is op sommige plekken nog te zien. Het verhaal, door hem zelf als deel van le storytelling verspreid, wil dat hij in 2001 in de metro een fototoestel vond en daarmee de wereld in trok. Hij maakte foto’s van gewone mensen en plakte de vaak forse zwart-witprints ongevraagd als posters op muren in de stad. Eerst, samen met filmmaker Ladj Ly, in de banlieue en later in de favela’s van Rio de Janeiro, in volkswijken in Nairobi en in Israël en Palestina – soms met toestemming van de autoriteiten, vaker zonder.
Kunstenaar JR staat op 20 mei op de Pont Neuf, als de lucht nog in zijn kunstwerk moet worden geblazen.
Memorabel is de foto die hij in 2017 van de Mexicaanse peuter Kikoto maakte. Hij blies het portret op tot immense proporties en plakte het op een houten constructie net achter de Amerikaanse grensmuur. Daardoor leek het alsof het kind, met de knuistjes op de bovenkant van de muur, vanuit Mexico de Verenigde Staten in keek. De foto van de installatie staat nu op de voorkant van een speciaal voor het inpakken van de Pont Neuf door de sjieke kunstuitgeverij Taschen uitgegeven boek van zijn werk.
Want JR, en met hem de straatkunst, is inmiddels volledig omarmd door de kritiek en de autoriteiten. Zijn steeds grotere projecten kunnen eigenlijk niet meer zonder officiële goedkeuring. Dat maakt hem ook zo anders dan Banksy, met wie hij vaak vergeleken wordt. Zo liet hij in 2016 de piramide voor het Louvre ‘verdwijnen’ door er foto’s op te plakken van de gevel die erachter staat. Trompe-l’oeil dus weer, optische illusie. In 2019 liet hij diezelfde piramide juist uit een diep rotsig gat omhoog komen. Recenter, in 2023, veranderde hij de voorkant van de Opéra Garnier met een fotocollage nog in een zwart-witte grot waarin een schouwspel met dans en muziek (toen ook van Bangalter) werd opgevoerd.
De symboliek van de allegorie van de grot van Plato ligt er bij al het rotsige werk natuurlijk dik bovenop. „Het was een van de weinige filosofielessen die ik op school gevolgd heb”, zei JR deze week in een interview op radiozender RTL. „Ik was er niet vaak.” Plato beschrijft hoe mensen die sinds hun geboorte in een grot vastgeketend zitten, de schaduwen op een muur voor de enige werkelijkheid aanzien. Als één gevangene vrijkomt, ontdekt hij dat de wereld meer te bieden heeft. Eenmaal terug in de grot wordt hij niet geloofd – en volgens JR leidt dat zelfs tot zijn dood.
„Tegenwoordig kijken wij naar onze telefoons en denken we dat dát de werkelijkheid is”, analyseerde hij op de radio. „De grotten bevinden zich in onze handen; die grot ligt daar, in de palm van onze hand. En we vallen er allemaal in.” De man die zonder geloofd te worden over de buitenwereld komt vertellen, doet JR denken aan het maatschappelijke klimaat nu. „Die polarisatie voelen we vandaag de dag ook in onze gesprekken en in de manier waarop we met elkaar omgaan. Iemand die probeert een ander licht op de zaak te werpen, wordt plotseling volledig neergesabeld. Anders kijken leidt niet altijd tot het juiste antwoord, maar het is belangrijk dat je het perspectief verlegt.”
Maar behalve naar schijn en werkelijkheid verwijst het berglandschap op de brug over de Seine volgens de kunstenaar ook meer eendimensionaal naar de architectuur van de stad. Of eigenlijk naar het kalksteen uit de groeves ten noorden van Parijs dat gebruikt is om de stad te bouwen zoals we die nu kennen. De Pont Neuf is de oudste nog bestaande brug van Parijs, die voor het eerst niet uit hout maar uit steen werd opgetrokken. De brug is onder koning Henri IV in 1607 in gebruik genomen. De entree van het kunstwerk van JR bevindt zich op het pleintje met het standbeeld van Henri IV te paard, dat tot vorig jaar Place Henri IV heette maar veertig jaar na Christo’s stunt nu officieel door de gemeente is omgedoopt tot ‘Place du Pont-Neuf – Christo et Jeanne-Claude’.
Het toont het belang dat Parijs nu hecht aan die gebeurtenis destijds. Het was een keerpunt voor de stad, in een tijd waarin de rechtse burgemeester (Jacques Chirac) regelmatig overhoop lag met de linkse president (François Mitterrand) over de mate waarin in de historische binnenstad modernistische fratsen eigenlijk mogelijk waren. Mitterrand had wilde moderniseringsplannen met grands projets als de nieuwe opera op Bastille, terwijl Chirac zijn behoudende kiezers vreesde. Al in 1975 diende Christo zijn eerste plannen in voor het inpakken van de brug. Pas tien jaar later stemde het gemeentebestuur in en kon het plan doorgaan, op voorwaarde dat er geen schade aan de brug zou ontstaan en er geen cent gemeenschapsgeld naar het project zou gaan.
September 1985: de ingepakte brug (‘Pont Neuf emballé’), gemaakt door kunstenaarsduo Christo et Jeanne-Claude. Het huidige project van JR is een eerbetoon aan hen.
Het enthousiasme was groot. Liefst zes miljoen mensen kwamen kijken. De foto’s gingen de wereld over. Het was voor Parijs als toeristische bestemming een ongekend succes. De „emballage”, schreef kunstcriticus Rudy Kousbroek destijds in NRC Handelsblad, deed denken aan een „strak opgemaakt bed (zonder dekens) of een kaki verpleegstersuniform in de tropen”. Maar enigszins ongemakkelijk beschrijft hij dat iederéén opeens onder de indruk leek te zijn van het werk van Christo. Dat was natuurlijk niet de bedoeling. „Niemand is tegen, en dat is een hoogst ongebruikelijk verschijnsel in de moderne kunst.”
Dat is nu ook aan de hand. Een enkele automobilist die nu even een andere brug moet gebruiken om de Seine over te steken klaagt. Maar de reacties zijn vooral positief. Al was het maar omdat Parijzenaars weten dat dit soort gigantische evenementen er tegenwoordig bij horen. „De stad is een museum”, zegt boekhandelaar Jean-Michel Richard aan de Seine, „en daar hoort soms een nieuwe tentoonstelling bij”.
Net als bij Christo kost JR’s Caverne de stad helemaal niets. Alles is volledig betaald door sponsors en uit de opbrengst van afgeleide kunstwerken van JR zelf: foto’s, oorspronkelijke schetsen en precieze bouwtekeningen. Ook is in het sjieke warenhuis La Samaritaine een immense souvenirshop waar alles (van buttons en boeken tot T-shirts en koelkastmagneetjes) voorzien is van de herkenbare beeltenis van JR: een bezonnebrild mannetje met olijk hoedje. Volgens de Franse krant Le Figaro kost het project alles bij elkaar zo’n 12 miljoen euro, maar dat bedrag is niet officieel bevestigd. JR’s project moet, net als dat van Christo, in de collectieve herinnering gegrift worden: de Franse posterijen hebben voor de gelegenheid speciaal een postzegel met de Caverne du Pont Neuf uitgegeven.
Aan de Seine, met de ingepakte Pont Neuf op de achtergrond.
De verrassingskunst van JR, de van oorsprong rauwe art urbain, is daarmee geheel mainstream geworden. Zijn werk hangt voor veel geld in kunstgalerieën en vorige week opende in de Grande Halle de la Villette, een expositieruimte in het noorden van Parijs, een grote overzichtstentoonstelling over graffiti en straatkunst in Parijs – met ook werk van JR. Erg is dat niet: het spectaculaire werk van een van de meest aansprekende Franse beeldend kunstenaars van het moment verdient een breed publiek. „Ze noemden ons eerst ‘vandalen’, daarna ‘straatkunstenaars’ en uiteindelijk ‘kunstenaars’”, zei JR een paar jaar terug zelf in een interview met Juxtapoz Magazine. „En ik denk dat ik dat altijd ben geweest, in zekere zin, zonder het te weten.”
La Caverne du Pont Neuf is van 6 t/m 28 juni 2026 te bezoeken in Parijs. Info: lacavernedupontneuf.net