Academische samenwerking Een delegatie van Israëlische universiteiten sprak met Nederlandse academische bestuurders, ter verbetering van de verstoorde betrekking. „We hadden een open gesprek.” Maar vervolgafspraken zijn niet gemaakt.
Een pro-Palestina-demonstratie tegen academische banden met Israël ging afgelopen maand gepaard met de bezetting van universiteitsgebouwen op de campus van de Vrije Universiteit in Amsterdam-Zuid.
Nuttig waren de gesprekken met Nederlandse universiteiten zeker, zegt Guy Harpaz, hoogleraar Europees recht aan de Hebrew University in Jeruzalem. Hij kreeg de indruk dat „de bestuurders hier heel goed begrijpen dat het bevriezen van banden aan beide kanten een tol eist. Nederland heeft er ook veel bij te verliezen. Ze voelen zich er ook ongemakkelijk bij, dat was duidelijk.”
Een driekoppige delegatie van Israëlische universiteiten bracht vorige week een bezoek aan bestuurders van vijf universiteiten in een poging een ‘dialoog’ te openen. Veel Nederlandse universiteiten heroverwegen hun samenwerking met Israëlische instellingen onder druk van protesten tegen de oorlog in Gaza. Onder meer die in Amsterdam, Utrecht, Nijmegen, Leiden en Rotterdam bevroren hun samenwerking met Israëlische partners of zetten die deels stop.
Het bezoek, een initiatief van hoofddocent Vered Raz van het Leids Universitair Medisch Centrum, is een eerste poging de betrekkingen te herstellen. Raz zegt dat haar doel is „de academische samenwerking en studentenuitwisseling tussen Nederland en Israël te versterken.”
De delegatie bestond uit oud-diplomaat Emmanuel Nahshon, namens de koepel van Israëlische universiteiten VERA nu belast met het „bestrijden van internationale boycots”, en de bestuurders Guy Harpaz van de Hebrew University in Jeruzalem en Milette Shamir van Tel Aviv University. Het bestrijden van boycots past in een Israëlische strategie om de gehavende internationale betrekkingen te verbeteren.
In een gesprek in hun Haagse hotel zeggen de leden van de delegatie de ‘misvatting’ te willen wegnemen dat hun universiteiten uitvoerders zijn van regeringsbeleid. Shamir: „Wij zijn geen spreekbuizen van de overheid. We hebben een populistische regering die niets geeft om de universiteiten. Sommige leden ervan zijn heel tevreden dat wij worden geboycot. Dus het argument dat boycots kunnen helpen het beleid van de regering te veranderen gaat niet op.”
Harpaz typeert de maatregelen van Nederlandse universiteiten als het meten met twee maten: „Kritiek op de regering vind je in Israël juist aan onze universiteiten, die moet je niet boycotten. Niemand in Nederland die vindt dat Amerika fouten maakt in Venezuela of Iran vraagt om een boycot van het Massachusetts Institute of Technology (MIT).”
Ethische commissies van een reeks universiteiten adviseerden het afgelopen jaar de samenwerking met Israëlische partners op te schorten of stop te zetten, met het oog op mogelijke schendingen van mensenrechten. De universiteiten spreken niet van boycots, maar daar komen hun maatregelen volgens de delegatie op neer. In een interview met het Amerikaanse Jewish Insider spreekt Nahshon van „heimelijke boycots”. Hij zegt: „Wij maken ons zorgen om de langere termijn, dat studenten en docenten in Nederland het normaal gaan vinden om niet met onze instellingen of onderzoekers samen te werken.”
Sinds het begin van de Gaza-oorlog in oktober 2023 eisen activisten stappen tegen Israëlische universiteiten wegens hun banden met defensie en betrokkenheid bij de onderdrukking van de Palestijnen. Ook hekelen ze het langdurige zwijgen van die universiteiten over de oorlog in Gaza. In Israël klinkt al veel langer openlijke kritiek van academici op de regering van Benjamin Netanyahu, maar die richt zich vooral op zijn ondermijning van democratie en rechtsstaat. Ruim 1.300 Israëlische academici riepen hun instellingen vorig jaar mei op de stilte over Gaza te doorbreken en een „morele instorting” van de academische wereld te voorkomen.
Kort na die oproep keerden vijf universiteiten, onder wie die van Tel Avv en de Hebrew University, zich in een open brief aan de regering tegen het plan om honderdduizenden ontheemde Palestijnen samen te drijven in een „humanitaire stad”. De vijf riepen op tot maatregelen tegen de hongersnood in Gaza en hekelden de „opzettelijke vernietiging en gedwongen verplaatsing van de bevolking” in het plan. Drie andere universiteiten tekenden niet. Ook de recente vernedering van flotilla-activisten door de rechts-extremistische minister van Nationale Veiligheid Ben Gvir riep protest op uit academische kring.
Maar de zware beschuldiging van genocide blijft gevoelig, ook voor de delegatie. Nahshon, die vorig jaar ontslag nam uit de diplomatieke dienst uit protest tegen de regering, zegt: „Die zaak ligt bij het Internationaal Gerechtshof, er is nog geen conclusie te trekken.”
Het driedaagse bezoek leverde „informatieve” gesprekken op met vijf universiteiten, onder meer die in Leiden, Rotterdam en de Vrije Universiteit (VU) in Amsterdam. Het bleef bij een „uitwisseling van standpunten”, laat een woordvoerder van de VU weten.
Het gesprek aan de Erasmus Universiteit „ging niet over boycots, maar over de positie waarin Israëlische universiteiten zich bevinden”, aldus die instelling. Aan de orde kwamen „de verhouding tussen de universiteiten en de regering-Netanyahu, de kritische ruimte die zij intern proberen te bewaken en de effecten van internationale ontwikkelingen op hun studenten en op onderwijs en onderzoek. Wij hebben vooral geluisterd en vragen gesteld.”
Enkele universiteiten zagen af van een ontmoeting met de delegatie. Daar is „op dit moment geen behoefte aan”, aldus een woordvoerder van de Radboud Universiteit Nijmegen, omdat het beleid vast staat. De Universiteit Utrecht sloeg een uitnodiging af, omdat het nieuwe toetsingskader voor internationale samenwerking aan die instelling „eerst intern zorgvuldig” moet worden besproken.
Dialoog is niet de enige weg. De koepel van Israëlische universiteiten nam al eerder een Brussels advocatenkantoor in de arm voor mogelijke juridische stappen tegen universiteiten wegens „discriminatie”, op grond van Europese wetgeving. Het Netherlands Institute for Advanced Study (NIAS) dat al in 2024 bekendmaakte niet met Israëlische partners te zullen samenwerken, kreeg een aanmaning op het besluit terug te komen. Die zaak ligt stil, aldus Nahshon er zal geen aanklacht komen. „We willen niet winnen bij de rechtbank, we willen de relaties hervatten.”
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin