Coalitie
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Na bijna honderd dagen experimenteren door het minderheidskabinet-Jetten is de voorlopige conclusie: de start verloopt geheel naar verwachting, en dat is uiterst moeizaam.
Samenwerking als gezamenlijke opdracht heet het eerste hoofdstuk van het regeerakkoord van D66, VVD en CDA. Met ,,uitgestoken hand’’ wil de coalitie de beide Kamers, gemeenten en provincies en de polder tegemoet treden. Om te komen tot ,,langjarig stabiel beleid’’ waar veel kiezers op wachten na de chaos van het kabinet Schoof. Om noodzakelijke, lastige hervormingen door te voeren: versterking van defensie, een klimaat- en stikstofaanpak, een functionerende asielopvang, snellere woningbouw.
Zulke samenwerking vraagt een ‘cultuuromslag’ in Den Haag, zei het minderheidskabinet – even waar als onwaarachtig. Want als de VVD regeren met het linkse PRO niet koppig zou uitsluiten, was een breed middenkabinet mogelijk geweest met 86 zetels, in plaats van 66.
Tot nu toe staat het minderheidskabinet alleen, met een uitgestoken hand die niemand vastpakt. Ja, met de SGP en de Groep Markuszower lukte het in februari het plan voor versnelde verhoging van de AOW-leefijd even te redden. Maar de totale bezuiniging van 6,5 miljard euro op sociale zekerheid is in mei alsnog gestrand door verzet van de vakbonden en werkgevers. Zo gaan onderhandelingen, het laat wel pijnlijk de onmacht van dit minderheidskabinet zien.
Deze week maakt minister Hans Vijlbrief (Sociale Zaken, D66) een rondje langs fracties om steun voor een sociaal akkoord te zoeken: een belangrijke horde in aanloop naar de onderhandelingen voor een solide Rijksbegroting op Prinsjesdag. Vooralsnog passen oppositiepartijen ervoor de coalitie de ene week te steunen, en dan weer gepasseerd te worden. Het wordt daarom tijd dat het minderheidskabinet een duurzame vorm vindt om akkoorden te kunnen sluiten.
De eerste honderd dagen hebben ook laten zien hoe het minderheidskabinet worstelt met moreel gezag. Premier Jetten kreeg de kritiek, ook van partijgenoten, dat hij zich meer moest uitspreken: tegen het gewelddadige asielprotest in Loosdrecht, en tegen de hallicunante oproep tot geweld tegen Palestijnse vluchtelingen door Kamerlid Gidi Markuszower.
Tijdens een fel Kamerdebat vorige week sloten de coalitiepartijen ‘structurele samenwerking’ met Markuszower uit, zoals eerder met de PVV en FVD. Dat is makkelijk gezegd, want zulke vaste samenwerking is er nu met geen enkele partij. Tot een blokkade van PVV, FVD en de Groep Markuszower is het minderheidskabinet niet bereid: met 66 zetels blijven alle stemmen welkom, ook van uiterst rechts.
De VVD heeft daarbij in Lelystad een ‘alternatief hoofdlijnenakkoord’ gesloten met FVD en PVV, en onderhandelt in Papendrecht en Steenbergen met de PVV over een coalitie. Het CDA bestuurt in Rucphen met de PVV, en straks mogelijk ook in Pekela. Het zijn formeel autonome lokale afdelingen, maar zulke samenwerking in de regio maakt het landelijk trekken van een grens bij uiterst rechts minder geloofwaardig.
De solistische koers van met name coalitiepartij VVD is de eerste honderd dagen ook opgevallen. Anders dan D66 en CDA wil de VVD de hypotheekrenteaftrek niet versoberen, en heeft de partij twijfel laten ontstaan over de spreidingswet. De VVD lijkt vast te houden aan 6,5 miljard korten op sociale zekerheid, terwijl D66 en CDA openstaan voor alternatieve bezuinigingen.
Het minderheidskabinet kan alleen werken, als het de oppositie en sociale partners écht ruimte geeft, en als die op hun beurt ook hun verantwoordelijkheid willen nemen. De coalitiepartijen zelf moeten eerst onderling leren samenwerken, als ze het land oproepen tot ‘samenwerking als gezamenlijke opdracht’.
Er is nog bijna vier jaar te gaan, maar in de eerste honderd dagen heeft het minderheidskabinet zichzelf nog niet uitgevonden.