Expositie Marilyn Monroe 100 jaar Vandaag zou Marilyn Monroe honderd zijn geworden. In Groningen opent de grote en boeiende expositie ‘Marilyn’, elders zijn er meer: als glamoureus feministisch icoon is zij inmiddels een tak van industrie. Al is die sterke vrouw niet het hele verhaal.
Marilyn Monroe.
Vandaag, 1 juni zou Marilyn Monroe honderd jaar geworden zijn. Verzamelaar Ted Stampfer heeft 1.500 voorwerpen van en over haar, schat hij tijdens een rondwandeling voor de opening van Marilyn – 100 Years of Marilyn Monroe, een omvangrijke, prima tentoonstelling van haar leven en loopbaan in het Groningse Forum. Een deel van zijn collectie is daar te zien: kindertekeningen, kleding, een zelfhulpboek, nepwimpers, een agenda, alsmede een recept voor slaapmiddel Phenergan dat haar huisarts een dag voor haar dood uitschreef.
Een crèmekleurige jurk met parelmoerglitters heeft Stampfer nauwkeurig laten namaken, zegt hij. In mei 1962 zong Marilyn Monroe in die jurk – zwoel, stoned, beide? – ‘Happy Birthday’ voor president Kennedy in Madison Square Garden. In 2016 kocht de museumketen Ripley’s Believe It or Not! de jurk op een veiling voor 4,8 miljoen dollar. Marilyn-wannabe Kim Kardashian mocht hem dragen bij het Met Gala van 2022 in New York en viel daarvoor naar eigen zeggen flink af. Maar niet genoeg, aldus Stampfer. „Die jurk is nu rond het middel uitgerekt en een aantal pareltjes ontbreken. Kardashian droeg een witte stola over de jurk omdat ze de rits niet dicht kreeg. Zelfs mijn moeder zag direct dat hij niet paste, de naden zaten helemaal verkeerd.”
Als verzamelaar steekt Ted Stampfer zijn geld liever in tien kleine voorwerpen dan in één zo’n jurk, vervolgt hij. De 55-jarige Duitse zakenman raakte als jochie gefascineerd door Marilyn Monroes nagesynchroniseerde films op de Duitse televisie, las alles dat over haar te lezen viel, verzamelde knipsels en foto’s en persberichten. Toen de weduwe van haar acteercoach en erfgenaam Lee Strassberg in 1999 haar bezittingen die al 37 jaar in opslag lagen ging veilen, sloeg Stampfer zijn slag. In 2008 vroeg een museum enkele voorwerpen tijdelijk in bruikleen, niet veel later werd zijn hobby zijn bedrijf. Naast Groningen werkte hij de afgelopen vier maanden in de Swarovski Kristallwelten van het Oostenrijkse Wattens aan expositie Marilyn: Forever Inspiring en in Lissabon aan Marilyn: Icon of the Century.
Hoewel Stampfer gelooft dat iets van haar energie in zijn voorwerpen achterbleef en dat elke expositie reliëf geeft, is hij geen Monroe-fanaat. „Ik heb de vrouw zelf natuurlijk niet gekend, dus hou ik wel een beetje afstand. Uiteindelijk ga ik de collectie ook weer doorverkopen.” Marilyn Monroe is ook handel: zo kan je in Groningen in de ‘gift shop’ voor 400 euro een envelop kopen uit haar eigen collectie briefpapier. Een koopje.
Stampfer is niet de enige verzamelaar die exposities organiseert: de grootste is Scott Fortner, een expert uit wiens Marilyn Monroe Collection dit jaar drie tentoonstellingen in Los Angeles (Hollywood Icon), Londen (A Portrait) en Parijs (Marilyn) mogen putten.
Een eeuw na haar geboorte is Norma Jeane Mortenson – artiestennaam Marilyn Monroe – nog altijd Hollywoods grootste icoon. Ze staat voor glamour, haar beeldrecht zou de Authentic Brands Group heden zo’n 80 miljoen dollar per jaar opleveren. In 2012, haar 50ste sterfjaar, was dat nog 27 miljoen. Wat verklaart die blijvende, zelfs groeiende fascinatie? Monroe was na haar doorbraakjaar 1953 nog geen tien jaar een superster met een scherp geprofileerd imago: de fluisterende, quasi-naïeve verleidster met peroxideblonde helm. Een creatie waarover zij zelf soms half verbaasd sprak in de derde persoon: wat Marilyn nou weer had gedaan! Marilyn Monroe kostte Norma Jeane dagelijks anderhalf uur aan de make-uptafel; ze was altijd te laat omdat ze zich – uit onzekerheid? – niet van de spiegel kon losmaken.
Marilyn Monroe worstelde zich na een moeilijke jeugd in pleeggezin en weeshuis – haar alleenstaande moeder was psychotisch – als starlet omhoog in Hollywood, trotseerde de ‘casting couch’ en objectivering. Eenmaal beroemd huwde en scheidde ze de stoere honkbalheld Joe DiMaggio en de deftige toneelschrijver Arthur Miller, begon een eigen productiebedrijf – toen uniek – en verkaste van Los Angeles naar New York om naast filmster ook als actrice serieus te worden genomen – bij The Actors Studio bekwaamde ze zich in ‘The Method’. Ze was intellectueel nieuwsgierig, had een kwikzilveren intelligentie, was ambitieus, dapper en loyaal. Maar ze was ook getroebleerd, onzeker en verslaafd aan pillen. Een complexe vrouw.
De opening van de Marilyn-tentoonstelling in Groningen is vrijdag joyeus, met een showorkest en een Marilyn Monroe lookalike die vanuit een enorme champagneglas bubbels schenkt. Imitator Suzie Kennedy zingt op het podium ‘I Wanna Be Loved By You’. Dames hullen zich in glitters, heren in smoking: Groningen speelt Hollywood.
Marilyn Monroe in Korea in 1954.
Een troebel leven bekroond met een vroege dood helpt je om icoon te worden: zie ook Elvis, Kurt Cobain en Michael Jackson. Maar hun muziek klinkt nog overal terwijl vrijwel niemand nog Marilyn Monroe’s speelfilms ziet. De meeste bezoekers kennen haar vermoedelijk van foto’s en fragmenten: Marilyn met witte jurk boven het metrorooster in The Seven Year Itch (haar duurste jurk overigens, in 2011 verkocht voor 5,65 miljoen dollar). En vooral van echo’s: Madonna’s hommage aan haar musical-routine ‘Diamonds are a Girls Best Friend’ in de videoclip van ‘Material Girl‘. De Marilyn-expositie in Groningen neemt afscheid van zijn bezoekers met Monroe-wannabees op een jumboscherm: Madonna, Beyoncé, Rihanna.
Voor hen is Marilyn Monroe een feministisch icoon: een vrouw die in pre-feministische tijden haar seksualiteit gebruikte om zich staande te houden in een mannenwereld. Dat is ook de Marilyn Monroe die verzamelaar Ted Stampfer wil benadrukken. „Ze worstelde met problemen, maar kijk in welke wereld zij leefde. Marilyn had de moed met de regels te breken. Een broek te dragen toen jurken waren voorgeschreven, zich te laten fotograferen terwijl ze met gewichten trainde, wat toen als mannelijk gold.”
Dat ze, eenmaal beroemd, studio Fox trotseerde en zelf een productiebedrijf oprichtte, imponeerde Stampfer als zakenman nog meer. Die sterke Monroe krijgt in Groningen dus de nadruk, en nu eigenlijk overal. Haar dood is dan een ongelukje of complot, geen noodlot. Al valt in het Groningse Forum ook dat veelzeggende, cynische citaat uit haar eigen autobiografie te lezen: „Ja, ik had iets bijzonders en ik wist ook wat. Ik was dat meisje dat levenloos in haar slaapkamer zou worden gevonden met een leeg potje slaappillen in haar hand.”
Het kwetsbare, zelfdestructieve aspect, bevestiging zoeken bij oudere mannen die ze ‘Daddy’ noemde: dat is nu minder in trek. We geven de voorkeur aan de sterke Marilyn Monroe boven de kwetsbare Norma Jeane Mortenson die regisseur Andrew Dominik in 2022 toonde in zijn visueel verbluffende biografische film Blonde – te zien op Netflix: een getraumatiseerde, door misbruik, minachting en seksisme naar een voortijdige dood gedreven ‘little girl lost’ voor wie Marilyn Monroe ook een disfunctioneel beschermingsmechanisme was. Verzamelaar Ted Stampfer zegt desgevraagd dat hij Blonde bewust niet heeft gezien. „Het geeft een verkeerd beeld van haar, en daarvan blijft toch iets van in je hoofd achter als je de zaal verlaat.”