Turkije Wie in Turkije in transitie wil gaan, krijgt steeds meer te maken met strengere regels. Transzorg wordt steeds minder een medische kwestie en steeds meer politieke strijd. Veel transpersonen zien zich genoodzaakt hormonen via alternatieve routes te verkrijgen.
Alek Demir (19) in zijn nieuwe woonkamer in Ankara, waar hij sinds drie weken woont.
Alek Demir (19) voelde als kind al dat hij anders was. Als hij op zijn dertiende online leest over trans zijn, valt het kwartje. „Eerst dacht ik dat ik genderfluïde was of lesbisch. Ik wist nog weinig over gender en identiteit. Pas later begon ik echt te begrijpen: ik voel me geen meisje, ik ben een jongen”, vertelt hij op de bank in zijn flat in Ankara. Demir, student Taal en Letterkunde aan de universiteit van Ankara, verhuisde drie weken geleden naar een nieuwe woning en woont nu samen met een vriendin en hun twee katten. De avond ervoor hebben ze samen zijn gekrulde haar blauw geverfd. Aan zijn gelakte nagels kleven nog restjes blauwe verf.
Sinds kort zijn de regels in Turkije voor hormoonbehandelingen veel strenger geworden en is de leeftijd om die te krijgen verhoogd van 18 naar 21 jaar. Dat besluit hangt samen met het ‘Jaar van het Gezin’, zoals de Turkse president Recep Tayyip Erdogan 2025 omdoopte. Erdogan haalt al jaren fel uit naar de lhbti+-gemeenschap, die hij geregeld neerzet als pervers en als een bedreiging voor de traditionele waarden. „Lhbti+ is een vergif dat geïnjecteerd is in het instituut van de familie”, zei Erdogan erover.
Toen Turkije zich in 2021 terugtrok uit de Istanbul-conventie, het internationale verdrag tegen geweld tegen vrouwen, was dat moeilijk los te zien van Erdogans retoriek rond transpersonen. Volgens de regering zou het verdrag „normalisering van homoseksualiteit” in de hand werken. Sindsdien is de druk op de lhbti+-gemeenschap verder toegenomen. De pride werd in 2015 al verboden. Steeds meer queer artiesten liggen onder vuur in regeringsgezinde media en worden soms vervolgd vanwege „obsceniteit”. In januari maakte de staatsomroep TRT een documentaire met de titel ‘Rainbow fascism‘.
Omdat het in korte tijd zo veel moeilijker is geworden om een hormoonbehandeling te krijgen, werd in maart belangenorganisatie Hormon Hakkim Kollektifi opgericht. Letterlijk: het ‘Ik heb recht op hormonen’-collectief. „Toen de leeftijdsgrens van 21 jaar werd ingevoerd, zijn we samen met andere activisten en organisaties aandacht gaan vragen voor hormonale zorg en lichamelijke autonomie van transpersonen”, vertelt oprichter en transactivist Ecmel Deniz (27) op een terras in Ankara. „Door de politieke druk moesten we snel reageren op nieuwe wetsvoorstellen en aanvallen vanuit de overheid. We proberen niet alleen tegen die leeftijdsgrens te strijden, maar breder aandacht te vragen voor de gezondheidsproblemen waar transpersonen mee te maken krijgen.”
Alek Demir en transactivist Ecmel Deniz (27) van Hormon Hakkin Kolektifi zitten met een vriendin op een terras in Ankara.
Voor Demir zijn de consequenties van een hogere minimumleeftijd groot. In 2024, toen hij zeventien was, begon hij met testosteron om fysieke mannelijke kenmerken te ontwikkelen. Hoewel voor testosteron officieel een recept verplicht was, kon het middel destijds in sommige Turkse apotheken nog relatief gemakkelijk worden verkregen. Later dat jaar werd de handhaving strenger en moest hij alsnog een uitgebreid medisch traject doorlopen om een recept te krijgen.
„Eerst moet je naar een psychiater. Daarna word je langs allerlei afdelingen in het ziekenhuis gestuurd om handtekeningen te verzamelen. Voor hormoontherapie heb je toestemming nodig van meerdere artsen en commissies. In sommige ziekenhuizen duurt dat jaren, of eisen ze dat je ouders erbij betrokken worden. Ik had geluk met de Hacettepe Universiteit in Ankara. Daar ging het relatief snel: binnen vijf maanden kreeg ik toestemming voor hormonen.”
Met dat officiële document kon hij vorig jaar opnieuw testosteron ophalen bij de apotheek. Tot de Turkse regering opnieuw strengere regels invoerde. In juni haalde Demir nog zijn eerste dosis testosteron op. Twaalf dagen later werd de minimumleeftijd verhoogd naar 21 jaar en kon hij er wederom niet meer aan komen. Terwijl hij het officiële recept van toen in zijn hand houdt, zucht hij: „Als ik had geweten dat het zo ingewikkeld zou worden, had ik een voorraad testosteron aangelegd toen ik hier net woonde en er nog geen beperkingen waren.”
Sindsdien probeert Demir via alternatieve routes aan testosteron te komen. Tot nu toe lukt dat nog aardig. Met behulp van zijn huisgenoot heeft hij net zijn laatste dosis geïnjecteerd. Via via heeft hij inmiddels weer een nieuwe dosis gevonden. Terwijl hij aan het werk was in een café, stapte iemand op hem af en vroeg of hij nog testosteron nodig had. „Op die manier proberen we elkaar te helpen. We hebben geen officieel netwerk, omdat we bang zijn dat we vervolgd worden, maar informeel houden we contact over hoe we aan hormonen kunnen komen.”
Stoppen met hormonen is geen optie: „Mijn stem is veranderd, mijn adamsappel is zichtbaar geworden, mijn gezicht is veranderd… Dat zijn dingen waar ik heel lang op heb gewacht. Dit is niet zomaar iets tijdelijks voor mij: dit is wie ik ben.”
Door testosterongebruik krijgt Demir baardgroei, die hij af en toe afscheert (links). Aleks huisgenoot helpt hem thuis in Ankara met een nieuwe dosis testosteron (rechts).
Behalve het verhogen van de leeftijdsgrens, lekte er vorig jaar ook een concept uit van een nieuw justitieel hervormingspakket. Het idee was dat bepaalde publieke uitingen over queer identiteit strafbaar konden worden gesteld, met gevangenisstraffen tot drie jaar. Na felle kritiek vanuit de samenleving en mensenrechtenorganisaties verdwenen die voorstellen uiteindelijk weer van tafel. Toch laat het lek volgens activisten duidelijk zien welke richting de regering op wil.
Deniz geeft aan dat ze met Hormon Hakkim Kollektifi proberen rechtstreeks met politici en ministers in gesprek te gaan, maar dat dat vrijwel onmogelijk is geworden. „Zelfs op onze officiële verzoekschriften krijgen we vaak geen antwoord. Toen we onlangs een petitie wilden afgeven bij het ministerie van Volksgezondheid, werden we omsingeld door de politie en dreigden er arrestaties. Via individuele parlementariërs van oppositiepartijen hebben we nog wel contact, maar dat blijft beperkt tot symbolische steun. Openlijk lhbti+-activisme in het parlement is de laatste tien jaar vrijwel onmogelijk geworden.”
Ook artsen en psychiaters die genderbevestigende zorg – om transgender en non-binaire mensen te helpen zich meer thuis te voelen in hun eigen lichaam – aanbieden of zich daar publiekelijk over uitspreken, krijgen steeds vaker te maken met intimidatiecampagnes. Zo werd een psychiater in 2021 in regeringsgezinde media aangevallen vanwege zijn werk rond transzorg en later ook fysiek mishandeld. Een van de eerste openlijke trans-artsen van Turkije verloor haar baan in een staatsziekenhuis, nadat collega’s hadden geklaagd dat haar aanwezigheid „in strijd met de moraal” zou zijn. Hoewel een rechter dat ontslag later terugdraaide, werd ze dit jaar opnieuw uit haar functie gezet. Tegen haar loopt inmiddels ook een juridisch onderzoek.
Inmiddels circuleren er voorstellen om de minimumleeftijd voor hormoonbehandelingen en juridische gendertransitie te verhogen naar 25 jaar. Daar komt het plan bij dat transpersonen permanent onvruchtbaar moeten zijn om hun gender juridisch te kunnen wijzigen. Ook is het de bedoeling dat zowel artsen die hormoonbehandelingen aanbieden als transpersonen zelf strafbaar kunnen worden gesteld, schrijft mensenrechtenorganisatie Amnesty International in een factsheet.
Alek Demir (19) op zijn telefoon.
De regering presenteert de strengere regels als een manier om individuen, het traditionele gezin en de samenleving te beschermen. Maar volgens zowel Demir als Deniz draait het beleid vooral om ontmoediging en controle. Zij stellen dat de regering zich daarbij niet baseert op wetenschap of medische expertise, maar op ideologische opvattingen over gender en familie. „We worden een systeem ingeduwd waarin de staat bepaalt wie deze medicijnen wel en niet mag gebruiken”, zegt Deniz. „Dit gaat niet alleen over toegang tot een medicijn, maar over lichamelijke autonomie en wie daarover mag beslissen.”
Door het steeds conservatievere klimaat in Turkije voelt Demir druk om snel een geslachtsbevestigende operatie te regelen. „Bij de psychiater zeiden ze: vraag die toestemming nu alvast aan, voordat ook daarvoor beperkingen komen. Eerst kwamen de regels rond hormonen, straks misschien ook voor operaties. Als er later een verbod komt, maak je met zo’n vergunning misschien toch nog kans op een operatie.”
De ouders van Demir reageerden aanvankelijk verdrietig en afkeurend op zijn coming-out. Ze waren bang dat hij zijn toekomst zou weggooien. Inmiddels zijn ze milder geworden. Vooral van zijn zus kreeg hij direct steun. „Mijn moeder doet in ieder geval haar best om mijn nieuwe naam te gebruiken, en dat had ik eerlijk gezegd niet verwacht. Mijn vader noemt me soms nog bij mijn oude naam of zegt ‘mijn dochter’, maar zolang hij me in het openbaar niet out, stoort me dat minder. Belangrijker vind ik dat hij heeft gezegd dat hij er voor me zal zijn als ik ooit een operatie onderga.”