Presidentsverkiezingen In aanloop naar de presidentsverkiezingen zondag neemt het geweld in Colombia explosief toe. Politici worden beschoten, kinderen ontvoerd. Activiste Emilse Jiménez: „Guerrillastrijders beloven jongeren van alles.”
Familieleden van slachtoffers omhelzen elkaar na een aanslag op een bus die reed op de Pan-American Highway in Colombia, eind april dit jaar. Bij de aanslag kwamen meer dan tien mensen om.
Verwelkte witte rozen hangen slap voor een houten kruis langs de weg. Naast een stenen plakkaat met namen staan halfopgebrande kaarsen. Vorige maand werden op deze plek eenentwintig passagiers gedood bij een aanslag op een bus. Het was klaarlichte dag, toen hier langs de Pan-American Highway tussen Cali en Popayán in het zuidwesten van Colombia een bom ontplofte en de bloedigste aanslag sinds lange tijd plaatsvond.
De Colombiaanse autoriteiten wezen onmiddellijk naar de Estado Mayor Central (EMC), de grootste nog overgebleven dissidentengroep van de voormalige guerrillabeweging FARC. Zij weigerden in 2016 het vredesakkoord met de Colombiaanse regering te ondertekenen en gingen door met de gewapende strijd. Sindsdien is de groep in verschillende departementen in Colombia actief, vooral in de regio Cauca en Valle del Cauca (Cauca-vallei).
In aanloop naar de presidentsverkiezingen, deze zondag, neemt het geweld al maanden flink toe. Bijna dagelijks zijn er aanvallen waarbij drones en explosieven worden ingezet. Veel burgers worden getroffen, onder wie de drie omgekomen tantes van Vivian Tejada. Ze kwamen net terug van de begrafenis van hun neef toen de bom in de bus ontplofte. „Een aantal familieleden ging per auto, mijn tantes gingen met de bus”, vertelt Tejada.
Tejada is advocaat en woont in Popayán, de hoofdstad van het departement Cauca. Ze is pas verhuisd naar een beveiligd wooncomplex. De dozen zijn nog niet uitgepakt, want Tejada kan zich er door het verdriet niet toe zetten haar huis in te richten. Een van de omgekomen tantes, Patricia Mosquera, was een gerespecteerde Afro-Colombiaanse sociale leider en mensenrechtenactiviste. „Ze was als een tweede moeder voor mij. Door haar ben ik rechten gaan studeren. Ik zag hoe belangrijk haar werk voor de gemeenschap was, hoe ze zich probeerde in te zetten tegen het gewapende conflict. Het is tragisch dat zij en alle anderen daar nu slachtoffer van zijn geworden.’’
Behalve de EMC is er in Cauca een wildgroei aan talloze afgesplitste dissidenten- en paramilitaire groeperingen, milities en kartels zoals de Clan del Golfo, het front van Jaime Martinez, de ELN. Naar schatting zes- tot zevenduizend guerrillastrijders voeren hier een bloedige onderlinge strijd in de heuvels, vooral om territorium en macht. Het gaat om de controle over de cocahandel en de winstgevende goudmijnen waarmee ze, zeker nu de goudprijs zo hoog is, hun strijd kunnen financieren.
Een reclamebord van presidentskandidaat Abelardo de la Espriella torent boven gebouwen uit in de Colombiaanse stad Cali.
Ook politici worden bedreigd of vermoord; vorig jaar werd de rechtse presidentskandidaat Miguel Uribe tijdens een campagnebijeenkomst door zijn hoofd geschoten en overleed. Aida Quilcué, running mate van de linkse presidentskandidaat Iván Cepeda en de eerste inheemse op deze positie, werd in februari kort ontvoerd door de EMC.
Deze ochtend zijn er in en rondom Popayán opnieuw verschillende gewelduitbarstingen, waarvan een niet ver van de aanslag met de bus, opnieuw langs dezelfde Pan-American Highway. Met de aanvallen willen de guerrillero’s laten zien dat ze een machtsfactor zijn waarmee iedereen rekening moet houden. Wie de verkiezingen ook wint, jullie krijgen met ons te maken. Analisten denken dat het tevens intimidatie is richting de lokale bevolking: let op wie je stemt.
Ondertussen beschuldigen zowel links als rechts elkaar ervan zich te laten intimideren en omkopen door gewapende bendes. De rechtse oppositie gebruikt het geweld om de linkse regering van Colombia, en in het bijzonder president Gustavo Petro, fel te bekritiseren. Hij zou tijdens zijn regeerperiode niet genoeg hebben gedaan om het geweld te beteugelen. Rechts verdenkt hem ervan onder invloed te staan van de guerrillero’s.
Toen Petro in 2022 aan de macht kwam was hij de eerste linkse president van Colombia, een unicum voor een land waar links tot dan toe altijd geassocieerd werd met guerrillagroeperingen zoals FARC of ELN. Petro had bovendien zelf een verleden als guerrillero; tot de jaren negentig maakte hij deel uit van de toen gedemobiliseerde guerrillabeweging M-19. Na de aanslag op de bus vorige maand beschuldigde Petro de guerrillero’s ervan hiermee rechts juist in de kaart te spelen en de rechtste politieke belangen te dienen.
„Geweld in Colombia, helemaal rondom verkiezingen, is er altijd geweest’’, zegt Tejada terwijl ze foto’s van haar drie tantes bekijkt. „Petro heeft de macht overgenomen van de rechtse president Duque. Hij was geen voorstander van het vredesakkoord,deed weinig om de gemaakte afspraken in te voeren. Zo zouden er programma’s uitgevoerd moeten worden om de oud-FARC strijders te laten integreren in de maatschappij, om ze te laten werken en bouwen aan een nieuwe toekomst. Maar veel ging moeizaam onder rechts, toen al begon de groei van de guerrilla.’’
Leden van verschillende inheemse gemeenschappen demonstreren tegen het geweld op de Pan-American Highway.
Die groei heeft ertoe geleid dat er op grote schaal jongeren en zelfs kinderen worden gerekruteerd door de guerrilla,vooral binnen inheemse groepen en Afro-Colombiaanse gemeenschappen, in afgelegen gebieden waar de overheid vaak afwezig is en de guerrilla met valse beloftes, geld en aanzien komt. Jongeren worden ook gedwongen mee te werken.
Emilse Jiménez, oprichtster van Movimento de Madres y Mujeres por la Paz (organisatie van moeders en vrouwen voor vrede) klikt haar laptop open en scrolt langs verschillende Facebookprofielen van jonge jongens in camouflagekleding en met geweren. Het is bloedheet in Cali, de op twee na grootste stad van Colombia, gelegen in een vallei waar de Caucarivier stroomt. „Kijk naar deze pagina’s, allemaal jongeren geronseld door EMC’’, zegt ze.
Samen met andere vrouwen probeert Jiménez dit soort jongeren en kinderen uit handen van de guerrilla te krijgen. Haar 15-jarige neefje werd in 2023 door de guerrilla gerekruteerd uit een dorp drie uur buiten Cali. „Guerrillastrijders hielden zich al maanden op in de buurt van zijn school waar ze jeugdigen aanspraken en ze van alles beloofden. Als ze eenmaal meegaan, komen ze er nooit meer vanaf’’, zegt ze. Jiménez en haar team organiseren zoektochten en struinen het internet af in de hoop een spoor te vinden van de verdwenen jongens. Ze heeft wel eens contact gehad met iemand binnen EMC en probeerde haar neefje vrij te krijgen. „Dat is toen niet gelukt, en het laatste wat ik weet is dat hij in het departement Nariño moet zitten. Via via hoorden we dat hij neergeschoten is omdat hij wilde vluchten. Hoe het met hem is, weet ik niet’’, zucht ze.
Begrafenis voor slachtoffers van een dodelijke aanslag die volgens de Colombiaanse autoriteiten werd gepleegd door FARC-dissidenten.
Haar leven is ook getekend door het verlies van haar dochter Jessica, een belangrijke leider binnen de Afro-Colombiaanse gemeenschap die op 28-jarige leeftijd werd vermoord. Nadat Jiménez op zoek ging naar het lichaam van haar dochter, bleek Jessica levend te zijn begraven en nog bij bewustzijn. „We hebben haar met spoed naar het ziekenhuis gebracht waar ze op de intensive care terecht kwam, maar later alsnog is overleden.’’
Haar verdriet probeert ze om te zetten in actie. „Ik verhef mijn stem, vertel mijn verhaal en doe er alles aan om jongeren uit handen van de guerrilla te krijgen. We hebben onlangs in samenwerking met verschillende organisaties een jongen van 18 kunnen bevrijden uit handen van EMC. Hij zit nu in een herstelprogramma en kan hopelijk binnenkort weer naar school.’’ Dat ze zelf gevaar loopt en bedreigd wordt door de guerrilla houdt haar niet tegen. „Mijn dochter krijg ik niet terug, maar zolang ik leef doe ik mijn mond open en laat ik me niet dood zwijgen’’, zegt Jiménez.
De vicieuze cirkel van geweld die de 53 miljoen Colombianen al zo lang in de greep houdt, is een belangrijk thema bij deze verkiezingen. Links, met Ivan Cepeda als kandidaat, de opvolger van president Gustavo Petro die zich niet meer verkiesbaar kan stellen, loopt voorop in de peilingen. Dat armoede en werkloosheid de afgelopen jaren daalden, wordt aan Petro’s beleid toegeschreven; door een verhoging van het minimumloon steeg de koopkracht.
De twee rechtse partijen die Cepeda in de peilingen volgen, moeten het vooral hebben van de belofte van een veiliger Colombia. Daarbij heeft de ultrarechtse Abelardo de la Espriella, ook wel ‘El Tigre’ genoemd, de radicaalste ideeën. Zijn grote voorbeeld is de president van El Salvador, Nayib Bukele. Naar diens voorbeeld belooft De la Espriella dat als hij president wordt, hij tien megagevangenissen in de jungle zal bouwen om kartelleden en guerrillero’s in op te sluiten.
In het centrum van Cali, waar inwoners op een afgekoelde namiddag rondom de Emrita kerk wandelen, hebben sommigen wel oor naar deze nietsontziende aanpak. „Het geweld zit zo diepgeworteld in onze samenleving dat alleen een hele harde oplossing mogelijk is’’, zegt Jose Wilmar, een gepensioneerde manager. Zijn echtgenote knikt. „We willen veiligheid in ons land. De aanpak van de afgelopen jaren heeft gefaald’’, zegt ze.
Een Colombiaanse militair stapt eind mei een voertuig in tijdens een patrouille in de plaats Jamundi
De linkse kandidaat Cepeda wil het liefst doorgaan op de weg die zijn voorganger en huidig president Petro beloofde: paz total, oftewel totale vrede. Daarbij zou er behalve de verdere uitvoering van het vredesakkoord uit 2016 ook naar een akkoord over demobilisatie moeten worden toegewerkt met andere gewapende guerrillagroepen zoals ELN.
Tejada’s tante Patricia Mosquera was, voordat ze werd gedood bij de aanslag op de bus, een groot voorvechter van het vredesakkoord. ”Ik zou het liefs ook in dat ambitieuze vredesplan willen blijven geloven, net als mijn tante’’ zegt ze. ”Nu voel ik vooral rouw en angst, maar ik hoop dat het optimisme terugkomt.’’