Ivo Daalder | oud-ambassadeur NAVO Er is iets fundamenteels gebroken in de NAVO, waarschuwt oud-ambassadeur Ivo Daalder. Terwijl Washington zich terugtrekt en de regels herschrijft, blijft Europa te afwachtend en intern verdeeld. „Wachten op de VS is altijd fout.”
Ivo Daalder is verbonden aan de universiteit Harvard, columnist bij nieuwssite Politico en voormalig ambassadeur van de Verenigde Staten bij de NAVO.
Over de vraag hoe ernstig de ruzie tussen Europa en de VS in de NAVO is hoeft Ivo Daalder niet lang na te denken. „Het is heel ernstig. Er iets fundamenteels gebroken. Onder Trump zien de Amerikanen de veiligheid van Europa niet langer als essentieel voor de veiligheid van Amerika.”
Ondeelbare veiligheid, indivisible security. Het was tachtig jaar de basis voor Atlantische samenwerking: Amerika verdedigt Europa, een veilig Europa is ook goed voor de veiligheid van Amerika. Als men daar niet meer in gelooft, waarom zou men elkaar dan nog langer vasthouden?
De Europeanen, zegt Daalder, voelen het ook. Vijf grote bondgenoten hebben de VS tegengewerkt in de Iran-oorlog. Spanje, Italië, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk legden uiteenlopende beperkingen op aan Amerikaans gebruik van luchtruim en bases. Polen wilde geen Amerikaanse Patriot-luchtafweerrakketten afstaan voor het Midden-Oosten. Duitsland was openlijk kritisch. „Als het bondgenootschap gezond zou zijn, was dit nooit gebeurd. Het symboliseert hoe slecht de situatie is.”
Daalder was deze week spreker op de Next Gen Veiligheidsconferentie in het Haagse Vredespaleis, een nieuw initiatief van de Atlantische Commissie en denktank Clingendael. Hij is geboren in Den Haag en maakte carrière in de Amerikaanse diplomatie. Hij werkte voor president Clinton in het Witte Huis en was Obama’s ambassadeur bij de NAVO (2009-2013).
In 2018 publiceerde hij samen met James M. Lindsay het boek De Lege Troon – Hoe Amerika afstand doet van zijn rol als wereldleider. Voor het eerst in decennia zat er een president in het Witte Huis die niets gaf om de op regels gebaseerde wereldorde die zijn voorgangers hadden gebouwd. De nieuwe president gaf ook niet om advies van specialisten, maar vertrouwde op zijn instinct. De auteurs, fijntjes: „Hij wist minder, maar hij zag méér.”
Daalder is nog steeds vernietigend over Trump. De oorlog in Iran noemt hij „een strategische blunder van historische proporties”. Maar hij is ook kritisch over de Europese opstelling in de NAVO én over NAVO-chef Mark Rutte.
De Europese tegenwerking in de Iran-oorlog heeft gevolgen. Daalder: „Het heeft Trump een reden gegeven om te zeggen: de NAVO is tegen ons.”
Na de Duitse kritiek op de Iran-oorlog haalde Trump vijfduizend militairen weg uit Duitsland en schrapte de stationering van kruisraketten. Soms veroorzaken de VS nodeloos verwarring en irritatie. Eerste heette het dat een vervanging van 4.000 tijdelijk in Polen gestationeerde militairen niet door zou gaan. Een paar dagen later leek Trump dat per tweet weer terug te draaien. Ondanks de chaos is de rode draad duidelijk: minder aandacht voor Europa.
Volgens Der Spiegel kan Europa in geval van nood niet meer rekenen op sommige marineschepen en strategische bommenwerpers, die nu nog in de VS gestationeerd zijn. De Amerikanen, zegt Daalder, verminderen hun bijdrage aan het NATO Force Model, het raamwerk waarbinnen nationale krijgsmachten militairen beschikbaar stellen aan de NAVO-opperbevelhebber.
Na de grootschalige inval van Rusland in Oekraïne is het aantal militairen dat snel paraat moet zijn volgens dat model verdrievoudigd. Het model bepaalt ook hoeveel militairen er in een oorlog op middellange en langere termijn beschikbaar moeten zijn. De VS hebben nu eenzijdig hun bijdrage verkleind.
De manier waarop de VS hun inbreng verminderen baart Daalder zorgen. „Het wordt niet op een bondschappelijke manier gedaan, maar antagonistisch. Het is tit-for-tat. Daarom vrees ik voor het bondgenootschap. Want als je het zo gaat doen, dan valt het uit elkaar, of dan is in elk geval de kans dat het uit elkaar valt groter.”
Europa heeft, zegt Daalder, in de afgelopen maanden een enorme fout gemaakt door af te wachten. „Europa vroeg constant aan de VS: wij willen weten wat jullie bijdragen. Nou. Dat weten ze nu dus. En dat is misschien niet het goede antwoord. Ze hadden moeten zeggen: wij Europeanen gaan dit en dit doen, zodat jullie, VS, minder hoeven te doen.”
„Ze waren bang dat een Europees initiatief de VS een excuus zou geven om zich af te wenden. Wachten op de VS is in deze omstandigheden altijd fout. Je moet Amerika tonen dat je serieus bent. De Duitse minister van Defensie, Boris Pistorius, stelde daarom een roadmap voor. Daar hebben bondgenoten, waaronder Nederland én de secretaris-generaal ‘nee’ tegen gezegd. Ze zeiden: als we een roadmap neerleggen geven we de Amerikanen een excuus om weg te aan. Néé: als je géén roadmap hebt, dan gaat Amerika weg.”
„Het is een fout van de NAVO. En de sec-gen heeft dat niet opgelost. De sec-gen zegt vandaag de dag nog steeds: het belangrijkste is Amerika te overtuigen om in Europa te blijven. De NAVO moet laten zien hoe Europa meer verantwoordelijkheid voor de defensie van Europa neemt. Dát is het belangrijkste.”
„De eisen die de NAVO stelt aan Europa zijn inderdaad verhoogd. Maar binnen de NAVO gold altijd: Europa doet dit, wat overblijft doen de VS. Nu heeft de VS dat omgedraaid: wij doen dit, jullie doen de rest. Dat debat durfde Europa niet aan en nu forceren de Amerikanen het toch. En ze doen dat op een tempo dat niet is afgesproken met Europa.”
De VS trekken dus als het ware gaten in de verdediging van Europa, zegt Daalder, die Europa niet snel genoeg opvult. „Je verzwakt het bondgenootschap politiek gezien, omdat je onderling aan het vechten bent. Je verzwakt het ook militair omdat je niet goed coördineert hoe je de verschuiving van lasten, de burden shift, organiseert.”
„Heel moeilijk. De Amerikanen hebben, met Europese instemming, een lichaam gecreëerd waarvan alle botten én het dna Amerikaans is. Als je het skelet eruit haalt, blijft er weinig over. Dus moet je het skelet opnieuw bouwen met meer Europese inbreng. Maar dan moet je weten wat die inbreng is én er over praten.”
,,I hope so. De aanpak was begrijpelijk toen hij begon. Hij concentreerde zich vorig jaar op de top van Den Haag, dat werd een succes. Het was ook belangrijk om te voorkomen dat de Amerikanen een anti-Oekraïne-beleid zouden gaan voeren. Ook redelijk gegaan. Maar tegen het einde van het jaar was toch eigenlijk wel duidelijk dat het allemaal niets uitmaakt. Ik weet niet wat er precies gebeurd is in Davos [toen Rutte in een gesprek met Trump tijdelijk de angel uit het debat over Groenland haalde]. Maar ergens na Davos was het tijd om een andere kant op te gaan.”
„Ja, je kunt niet zeggen: ik ga het standpunt innemen van één bondgenoot en die anderen negeer ik. Dat heeft hij wel gedaan. En dat is niet goed gevallen. Hij verliest vrienden. In Europa én in Amerika. Ik zou het anders aanpakken.”
„Concentreer je op waar iedereen het over eens is: er moet een Europese pijler van de NAVO komen. Zeg: hier is wat Europa gaat doen. Hier is het pad, dit is de tijdlijn. Dat is wat je als secretaris-generaal van de NAVO moet doen. En niet meer over Iran praten. Dat was niet goed.”
„Trump zal er niet uitstappen, maar iedereen is het erover eens dat je nu zo snel mogelijk door die top moet zien te komen. En dan geen toppen meer organiseren in de komende twee tot drie jaar. Nu duren toppen nog maar een halve dag. Dat is volslagen onzin. Er worden geen beslissingen genomen omdat iedereen bezig is met de vraag: hoe zorgen we ervoor dat we lief zijn tegen de Amerikanen?”
„Het is geblokkeerd door de Amerikanen maar veel Europeanen vinden dat heel fijn. Het is belangrijk dat debat opnieuw te voeren. Op dit moment heeft Europa Oekraïne op defensiegebied harder nodig dan Oekraïne Europa. Kijk naar gesprekken tussen Oekraïne en Duitsland over samenwerking in de defensie-industrie.”
„Toetreding tot de Europese Unie is geen alternatief. De EU gaat over andere zaken. Een associate memberschip van de EU [zoals voorgesteld door Duitsland] is bullshit. Het gaat om de NAVO. Geen enkel land uit Centraal- en Oost-Europa is lid geworden van de EU zonder eerst lid te zijn van de NAVO.
„En dan niet zeggen: Amerika is tegen. Amerika? Who knows. Morgen kan Trump wakker worden en zeggen: ok, ja, Oekraïne in de NAVO!”