Ondernemersbloed stroomt er niet door mijn aderen, dus het verbaasde me zelf het meest toen ik vorige week plotseling overvallen werd door een briljant bedrijfsplan. House of Smørrebrød. Een keten van lieflijke winkeltjes met overheerlijke belegde roggebroodjes. Logline: haal je hygge hap. Slogan, speels gejat: Zo. Nu eerst een smørrebrødje.
Het idee was het gevolg van een opmerkelijke samenloop van omstandigheden. Eerst las ik hoe twee vrouwen, Silvana Naipal en Anita Nanhoe, voor de rechter waren gedaagd door het miljardenbedrijf Rituals, omdat zij een onderneming wilden registreren onder de naam ‘House of Ayurveda’. Dat zou te veel lijken op ‘House of Rituals’ en ‘The Ritual of Ayurveda’. De vrouwen verweten Rituals op hun beurt zich schuldig te maken aan ‘cultural appropriation‘: toe-eigening van een cultuur die niet de jouwe is, meestal: witte toe-eigening van etnische, inheemse of zwarte culturen. Ayurveda is een traditionele Indiase geneeswijze, daarop heeft Rituals niet het merkenrecht.
Enkele dagen later werd ik opgeschrikt door een opvallende voorpagina van Trouw: een Israëlische soldaat plant een vlag in een schaal hummus. In het bijbehorende stuk ‘Hoe Israël zich hummus toe-eigende’ betoogt Dafna Hirsch, schrijfster van The Israeli Career of Hummus: Colonial Appropriation, Authenticity, and Distinction, dat Israël de hummus van de Palestijnen heeft afgepakt (‘culinaire toe-eigening’).
Tot slot bezocht ik de theatershow Anti-Yogi: Liberation not Lululemon van Mayuri Bhandari, naar Nederland gehaald door DesiYUP, een platform voor Hindoes in de Media. Dat stuk gaat onder meer over de commercialisering van yoga door bedrijven als Lululemon en hoe ‘wogies’ (witte yogies) yoga hebben gestript van zijn Indiase oorsprong en religieuze diepgang.
Het was al even geleden dat de gemoederen over culturele toe-eigening zo hoog oplaaiden, denk aan Kim Kardashian die haar vlechten ‘Bo Derek braids‘ noemde, terwijl die stijl Afrikaanse roots heeft. In Why we need to pause before claiming cultural appropriation noemt de Britse journalist Ash Sarkar de kunstenaar Kenneth Coutts-Smith als oorsprong van het begrip. Hij schreef in 1976 een van de eerste essays waarin hij twee ideeën met elkaar verbond: het marxistische begrip ‘klasse-toe-eigening’, waarbij de dominante klasse bepaalt wat ‘hoge cultuur’ is, en ‘cultureel kolonialisme’, de praktijk waarbij westerse culturen kunstvormen van gekoloniseerde of racistisch onderdrukte volkeren als hun eigen opeisen.
Sarkar wijst op de risico’s van een al te simplistische toepassing van culturele toe-eigening. Het kan de indruk wekken dat er zoiets zou bestaan als een pure, authentieke cultuur die exclusief toebehoort aan één groep, waarbij je, als je maar lang genoeg graaft, de rechtmatige eigenaar te pakken hebt. De hummuskwestie laat dat zien: daags na het stuk werd de Palestijnse oorsprong prompt betwist, omdat hummus al in het Oude Testament zou opduiken. Sarkar wijst er ook op dat veel Afro-Amerikanen (en dat geldt natuurlijk ook voor andere migranten), als derde of vierde generatie opgegroeid in Amerika, zich een ‘oorspronkelijke’ cultuur zelf actief moeten toe-eigenen. Cultuur is veranderlijk en er is volop kruisbestuiving.
Het lukt de kritische en geestige voorstelling Anti-Yogi om je mee te nemen in gelaagde en complexe denkbewegingen rondom culturele toe-eigening. Grappig is de triggerwarning aan het begin: „Let op: ik gebruik woorden als meditatie, yoga, mindfulness en namasté.” Dan deelt Bhandari haar ongemak: ze vertelt dat zij vaak de enige Indiase vrouw is op een matje, omringd door witte vrouwen in Lululemonkleding – sexy, strak en superduur, terwijl yogakleding juist luchtig, wijd en voor iedereen zou moeten zijn – die haar begroeten met een amechtig ‘namasté’. Bhandari’s woede richt zich op de commerciële toe-eigening van yoga („a 200 billion industry”, aldus Bhandari) waarbij de ziel en diepgang van een traditie verdwijnt. Ze richt zich ook op het westers yogatoerisme, zoals Bali-gangers, die de grond daar uitputten voor hun yoga-retraite; in feite een tweede koloniale toe-eigening.
Rituals blies de zaak tegen de twee vrouwen overigens af omdat ze, zo luidt de officiële verklaring, toch niet in elkaars vaarwater zouden zitten. Maar er blijft een voorwaarde staan: de zaak wordt alleen gedropt als de vrouwen ‘House of Ayurveda’ niet zullen gebruiken voor hun cosmeticaproducten, zoals massageolies. Rituals hoopt dat daarmee de kous af is. Maar de vrouwen zijn boos, vertellen ze in het interview, en ze hebben groot gelijk. Het is van de zotte dat een kapitalistisch cosmeticabedrijf meent ayurveda als concept te kunnen claimen; dat ze ook het generieke ‘house of’ opeisen is grotesk.
Dit type culturele kaping voor commerciële doeleinden moet aan banden gelegd. Hands off ayurveda, Rituals. Hands off Greenland, Trump. De tijd van de culturele terugkaping is aangebroken!
Bij House of Smørrebrød ga ik specials maken! Behalve aan Trømptøwersmørrebrød, acht roggebroodjes hoog gestapeld als protest tegen zijn Groenlandkaping, denk ik ook aan de Yogi Smørrebrød, Ayurveda Smørrebrød, en natuurlijk aan Ritual Smørrebrød.
Na de Anti-Yogi-voorstelling is er een nagesprek. Ik krijg de microfoon in handen en probeer iets verstandigs te zeggen. Maar de geestige waarheid komt van de laatste spreker. Ze zegt: dank voor deze show. Ik ben dankbaar dat mijn algoritme me hier heeft gebracht.
We kunnen terug kapen wat we willen, onze aandacht is al lang toegeëigend. Dat is de volgende strijd.