Parlementaire enquête
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
De coronapandemie begon alweer ruim zes jaar geleden, maar veel Nederlanders zullen zich deze ongekende crisis nog herinneren als de dag van gisteren. Verpleeghuizen moesten gedwongen de deuren sluiten voor bezoek, waardoor ouderen van achter de ramen moesten zwaaien of eenzaam kwamen te overlijden. De scholen gingen meerdere keren dicht, waardoor leerlingen thuis kwamen te zitten en leer- en ontwikkelachterstanden opliepen die tot de dag van vandaag doorwerken. Ook andere sectoren, zoals horeca en cultuur, werden gedurende twee jaar regelmatig tot sluiting gedwongen, met faillissementen en mentale problemen onder medewerkers tot gevolg.
De parlementaire enquêtecommissie corona, die vrijdag met de openbare verhoren begon, wil een bijdrage leveren aan de „collectieve traumaverwerking” van de coronaperiode, zei voorzitter Daan de Kort eerder tegen NRC. Dat is bij uitstek een functie van de parlementaire enquête en nodig ook, want de coronacrisis was in 2022 plotseling voorbij en leek daarna snel vergeten. Terwijl de gevolgen van de ingrijpende maatregelen voor veel sectoren en Nederlanders nog lang doorwerkten. Het is daarom goed dat de commissie zich specifiek wil richten op de vraag of grondrechten voldoende zijn meegewogen in de vrijheidsbeperkende maatregelen van het kabinet, en of de virusbestrijding, en het advies van vooral medische en virologische experts, niet te dominant was in het beleid.
De afgelopen jaren verschenen er al veel onderzoeken naar de coronacrisis, waaronder drie lijvige rapporten van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV). Daarin stonden al veel stevige conclusies, bijvoorbeeld dat Nederland onvoldoende voorbereid was op een pandemie van deze omvang, dat het effect van de beperkende maatregelen tijdens de crisis onvoldoende werd geëvalueerd en dat het kabinet onvoldoende rekening hield met de maatschappelijke schade van alle beperkingen. Toch is het goed dat de Tweede Kamer nu ook zelf nog onderzoek doet. De enquête is een uniek instrument van het parlement dat alle hoofdrolspelers verplicht om onder ede verantwoording af te leggen. Commissievoorzitter De Kort hoopt zo „een stukje verbinding” in de samenleving terug te krijgen, die in de coronacrisis ernstig verdeeld en gepolariseerd raakte.
Die polarisatie is in politiek Den Haag en de maatschappij na het einde van de pandemie helaas nooit meer verdwenen. Politici als Hugo de Jonge en Sigrid Kaag werden in coronatijd tot aan hun huis bedreigd en nog altijd worden politici veelvuldig bedreigd, wat een open en gezond debat bemoeilijkt. De onderlinge omgangsvormen in het parlement zijn nog net zo vijandig als toen FVD-Kamerlid Pepijn van Houwelingen dreigend tegen D66’er Sjoerd Sjoerdsma zei dat hij voor „tribunalen” zou moeten verschijnen. De verharding en radicalisering van de samenleving is ook gebleven. Forum voor Democratie, dat in de coronacrisis bizarre complottheorieën verspreidde en nu schaamteloos extreemrechtse begrippen hanteert, is verontrustend genoeg voor steeds meer kiezers een acceptabele partij. En inlichtingendiensten waarschuwden vorig jaar nog dat demonstranten die in de coronacrisis demonstreerden toen in aanraking kwamen met extreemrechtse groepen en bijvoorbeeld nu betrokken zijn bij de gewelddadige azc-protesten.
Het is een illusie te denken dat de enquête de spanningen in de samenleving kan wegnemen, maar het zou al winst zijn als ook de critici van het coronabeleid zich gehoord en serieus genomen voelen. Dat vraagt ook iets van de hoofdrolspelers van destijds die door de commissie worden gehoord, zoals oud-premier Mark Rutte, voormalig minister van Volksgezondheid De Jonge en Jaap van Dissel van het RIVM, de invloedrijke adviseur van het kabinet die voorzitter was van het Outbreak Management Team. Zij hebben in interviews de afgelopen jaren hun moeilijke afwegingen begrijpelijkerwijs verdedigd, maar het zou mooi zijn als zij in de verhoren ook iets van twijfel en zelfreflectie laten zien.
Belangrijk is ook dat de politiek de juiste lessen blijft trekken uit de pandemie om zo te zorgen dat Nederland beter is voorbereid op een volgende gezondheidscrisis. Juist op dat punt maakte het kabinet-Schoof de onbegrijpelijke keuze om in 2024, nog maar twee jaar na het einde van de coronacrisis, de investeringen in een betere ‘pandemische paraatheid’ alweer te schrappen. Het nieuwe kabinet heeft besloten om deze bezuinigingen op bijvoorbeeld de GGD’en en het RIVM gedeeltelijk weer terug te draaien, maar het is precies dit zigzag-beleid dat een robuust stelsel van infectieziektebestrijding en crisisbeheersing in gevaar brengt. Laat kabinet en Kamer straks zorgvuldiger omgaan met de aanbevelingen van de enquêtecommissie, want evalueren heeft alleen zin als de politiek daadwerkelijk lessen trekt en niet steeds kortzichtige keuzes maakt.