Oksana Zaboezjko Deze Oekraïense auteur schreef een literair epos over zestig jaar Oekraïense geschiedenis en over invloed van Russische propaganda op het land. „Er wacht ons een hoopvolle toekomst na onze overwinning, want ja, wij zullen winnen.”
Oksana Zaboezjko.
In Oekraïne heb je de zogenaamde Zaboezjko-zin. Een eindeloos lange uitwaaierende zin, met vertakkingen van vertakkingen waarvan je vreest dat ze het vertrekpunt hopeloos uit het oog verloren zijn, die meerdere pagina’s kan duren, maar altijd weer terugkeert naar de gedachtegang die ooit het hoofdpad was. Oksana Zaboezjko (1960), de iconische Oekraïense auteur, spreekt zoals ze schrijft, tijdens haar bezoek in Amsterdam vanwege de Nederlandse verschijning van haar magnum opus: Museum van verlaten geheimen, uit 2009.
Oksana Zaboezjko: Museum van de verlaten geheimen. (Muzej pokynutykh sekretiv) Vert. Marina Snoek en Jos Moortgat. Cossee, 640 blz. €49,99
‘Een literair epos als de Buddenbrooks van Thomas Mann’, zette de uitgever op de omslag van dit 700 pagina dikke boekwerk, en dat is begrijpelijk vanwege de monumentale, groots Europese opzet en de ambitie, maar eigenlijk heeft Zaboezjko die vergelijking niet nodig. Ze is een categorie op zichzelf.
De roman gaat over zestig jaar Oekraïense geschiedenis aan de hand van meerdere generaties, met een veelheid aan Oekraïense verwijzingen die moeilijk te vangen zouden zijn voor een niet-ingevoerde Nederlandse lezer als de heroïsche vertalers in de appendix niet zulke nuttige context hadden geboden. Tegelijkertijd is het boek allesbehalve exotisch, want het gaat over de ervaring van een land met Russische propaganda en beïnvloeding, thema’s die wereldwijd relevant zijn geworden. „De ‘Oekraïense context’ heeft zijn lokale karakter verloren”, schrijft Zaboezjko in het nawoord aan de Nederlandse lezer. „Oekraïne, in de woorden van mijn personages ‘de speeltuin van de duivel’, bleek gewoon als eerste aan de beurt om op de nieuwe mondiale uitdagingen te reageren, en zo werd het Museum geen roman over het verleden maar over de toekomst.”
En het is een roman over gelukkige liefde. Anders dan die ene Russische schrijver ons wilde wijsmaken, is namelijk niet elke gelukkige liefde hetzelfde, en is het ook helemaal niet makkelijk om over gelukkige liefde te schrijven. Maar bovenal is het een mystery novel vol met geheimen. Journalist Daryna probeert het mysterie van een vrouw op een oude foto met Oekraïense partizanen te ontrafelen, en de ware toedracht van de geheimzinnige dood van haar vriendin te achterhalen. Er blijkt van alles verborgen, verzwegen en verdoezeld in de tweede helft van de twintigste eeuw, met een generatielang zwijgen dat Zaboezjko wil openbreken.
„Daar ben ik dol op. Ik vind het heerlijk te pionieren in het articuleren van dingen waarover je eerder niet mocht spreken, of het nu gaat over de seksuele ervaringen van vrouwen of de gewelddadige geschiedenis van mijn land.”
„Oh zeker! De oorlog heeft veel van ons afgenomen, onder meer het privilege om je eigen land te bekritiseren. Je begrijpt pas dat het een privilege is als je het verliest. Voor 2022 bekritiseerde ik Zelensky veelvuldig: ik heb niet op hem gestemd en spuide alle kritiek die in me opkwam. Maar sorry, dat doe ik niet meer. Het is genoeg dat hij wordt aangevallen door Poetin en nu ook door Trump. Dus natuurlijk zet je een bepaalde zelfcensuur aan als je spreekt in het openbaar. Logisch. Wie dat niet doet krijgt dat ook te horen: begrijp je niet dat je de vijand hiermee helpt? Maar dat gebeurt niet bij discussies over geschiedenis.”
„De geschiedenis blijft een heel populair onderwerp van publiek debat zonder dat de oorlog die censureert. Zo veel geschiedenis is pas net ontdekt in deze postkoloniale periode, dat er nog geen tijd is geweest om de geschiedenis te laten verstenen tot nationale symbolen. Alle periodes worden tegelijk bediscussieerd, over alle historische figuren wordt gedebatteerd of ze de goede beslissingen namen: de debatten nemen vaak veel naïeve bochten maar het is in ieder geval ontzettend levendig en gepassioneerd. Oekraïne heeft nu een heel interessant intellectueel landschap.”
„Ik ben sceptisch over lineaire vooruitgang. Op school werd ons geleerd daarin te geloven, het Hegeliaanse, marxistische idee, wat natuurlijk niet alleen een simplificatie is, maar gewoonweg niet waar. Zo werkt het niet, de geschiedenis meandert, maakt sprongen en cirkels, en als je lang genoeg leeft, word je wanhopig als je ziet hoe weinig mensen leren van het verleden en ja, hoe het zich herhaalt. Zoals hoe Poetin door het Westen is gevoed met tolerantie, precies zoals Hitler in de jaren dertig in Europa. Mijn hemel, ik bedoel, het herhaalt zich bijna letterlijk. Maar wat ik in dit boek probeerde te traceren, speelde zich bijna vijftien jaar geleden af in Oekraïne, en nu resoneert het – het bezorgt je bijna kippenvel als je eraan denkt dat het waarschijnlijk in de lucht hing, omdat ik schreef over de informatieoorlog die de Oekraïense samenleving verloren heeft. Verloren, voordat we begrepen dat er een oorlog tegen ons werd gevoerd. Rusland begon er min of meer mee in de periode waarin het boek speelt, in 2003-2004, een jaar of twee voor de Oranje Revolutie.”
„In die jaren begonnen de Russen de controle over onze media over te nemen. De Oekraïners kregen almaar de boodschap: jullie zijn één volk met de Russen, hoe kunnen we tegen elkaar vechten? De Russen kregen op hun beurt te horen: het fascisme keert terug in Oekraïne en jullie zullen ertegen moeten vechten. Er kwam een lawine aan boeken en films uit met steeds eenzelfde soort plot over tijdreizen, bijvoorbeeld de film Wij komen uit de toekomst, uit 2008. Dat gaat over Russische jongens die naar de Oekraïense steppen reizen en dan soldaten ontmoeten uit de Tweede Wereldoorlog die hen waarschuwen: ‘Het fascisme zal terugkeren naar deze steppen, en het zal jullie beurt zijn om de wapens op te nemen’. In het eerste decennium van deze eeuw waren er tientallen Russische titels over dit onderwerp, die in het Westen volledig over het hoofd zijn gezien. Volledig!”
„Jullie kregen een verhaal voorgeschoteld over Oekraïne als een verdeeld, mislukt land vol nazi’s, dat nooit echt een staat was geweest, waarvan het westelijk en oostelijk deel totale vreemden voor elkaar waren en verschillende talen spraken. En omdat je geen idee had van Slavische talen, stelde je je voor dat het zoiets was als Vlaams en Frans, dat de situatie leek op België – waardoor het land een kunstmatige constructie was, die op een dag absoluut gesplitst moest worden. Jullie geesten werden rijp gemaakt zodat áls er onrust zou uitbreken, en iemand je vertelde dat er een burgeroorlog in Oekraïne aan de gang was, jullie zouden zeggen: ja, logisch. En jullie hadden niet door dat jullie daarop voorbereid werden. Jullie kenden het Oekraïense perspectief niet, omdat jullie al je informatie over die ‘grijze post-Sovjetlanden’ van correspondenten kregen die in Moskou woonden. Die informatieoorlog van ondermijning – een zeer zorgvuldig voorbereide strategie – heeft nu de VS bereikt. Oekraïne zat simpelweg het dichtst bij de bron van de virusuitbraak.
„De oorlog die nu uitgevochten wordt is dezelfde oorlog als die van mijn personages, maar in een ander stadium. En ik geloof dat later, na jouw dood en die van mij, en misschien van onze kinderen, de hele periode van de Eerste Wereldoorlog tot en met deze oorlog in schoolboeken de Nieuwe Honderdjarige Oorlog genoemd zal worden.”
„Je ziet vanaf de Eerste Wereldoorlog steeds de schimmen van dezelfde rijken die op de een of andere manier proberen te overleven. Uit de Eerste Wereldoorlog ontstonden twee supermachten – Rusland in de vorm van de Sovjet-Unie en Duitsland – die in 1939 een pact sloten, een wereldoorlog begonnen en de wereld onderling verdeelden. Toen, in 1941, verraadde Hitler Stalin, gelukkig. Tot op de dag van vandaag is Rusland getraumatiseerd door Hitlers verraad, want als ze samen tegen het Westen hadden gevochten zou dat de nieuwe wereldorde zijn geweest. Dat is wat ze nu met Trump proberen te bereiken. Maar toen was er die halve overwinning in 1945, met één monster dat werd aangewezen als het absolute kwaad, wat impliceerde dat degene die overwon, niet zo slecht kon zijn. Rusland, met zijn hele geschiedenis van misdaden tegen de menselijkheid in de Stalin-periode, bleef onbestraft.
„En nu gaan de Russen verder vanaf het punt waar Stalin werd tegengehouden. Stalin wilde heel Europa, dat is altijd de grote Sovjet- en later Russische ambitie geweest. Ik heb de kaart gezien die de Russen hadden getekend waarin ze de wereld verdeelden tussen Rusland, Amerika, China en de Arabische wereld. Vier kleuren. Dit is dezelfde oorlog.”
„Dat zal het zeker.”
„Wat betreft het herinneren: dat werk is nog niet klaar. In de jaren 2000 was ik heel hoopvol. Ik dacht: de gruwelen van de geschiedenis liggen achter ons, het totalitarisme is verslagen, en de missie van onze generatie is die van Fortinbras.”
„Van de Noorse prins die in de finale van Hamlet opkomt als iedereen dood is. Het toneel is bedekt met lijken en dan verschijnt Fortinbras, die de macht overneemt. Zijn eerste bevel is om het toneel schoon te maken, de doden met alle eer te begraven en het verhaal op te schrijven van de enige overlevende, Horatio. Dat was ook onze taak, rond de eeuwwisseling. Pas in 2014, toen Oekraïne werd binnengevallen wist ik: wij allemaal, niet alleen de Oekraïners maar de Europeanen van mijn generatie, hebben onze Fortinbras-missie verknald. We moesten als generaties na de Tweede Wereldoorlog en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie het toneel schoonvegen en het verhaal vastleggen. Dat hebben we niet gedaan. We zijn er de afgelopen decennia pas echt mee begonnen, ik met dit boek Museum van verlaten geheimen in Oekraïne, in andere landen met vele andere soortgelijke musea-romans. Maar we hebben onze Fortinbras-missie nog altijd niet voltooid, en dat is een probleem. Je moet de zooi opruimen en het verhaal optekenen.”
„Ja, ook nu moeten we alles vastleggen, terwijl het nog aan de gang is. Heel ingewikkeld. Maar toch ben ik het met Etkind eens dat er een hoopvolle toekomst op ons wacht na onze overwinning, want ja, wij zullen winnen. Wij, als in: Oekraïne en het deel van de mensheid waar Oekraïne deel van uitmaakt. Het zal afgelopen zijn met de grote mogendheden die over het lot van de kleintjes beslissen en de wereld verdelen in hun invloedssferen.
„Rusland zal na het verlies in Oekraïne uit elkaar vallen en de wereld zal er beter op worden. Die zal niet meer bestaan uit vier kleuren maar veelzijdiger, diverser en kleurrijker zijn, geen wereld van verticale onderwerping, maar van samenwerking en horizontale verbindingen.
„Er zijn al hoopvolle trends zichtbaar. Ik geloof echt in een betere wereld. Ik weet niet zeker of ik lang genoeg zal leven om het mee te maken, maar ik geloof dat over een jaar of twintig, als dit alles tot rust is gekomen, de wereld vernieuwd, herbouwd en anders vormgegeven zal zijn. Een betere plek. We bevinden ons aan het einde van een lange historische cyclus, van een lange periode van imperia en absolute monarchieën. Die periode komt nu tot een eind. Dat is mooi.”
„Absoluut. Gelukkige liefde is ook een groot thema in mijn volgende boek – dat ik allang af zou hebben gehad, als meneer Poetin mij in 2022 niet zo ruw had onderbroken.”