Vanaf zaterdag roei ik in Berlijn de Märkische Umfahrt, een tocht van zo’n 200 kilometer over de rivieren de Spree en de Dahme. Ik verheug me nu al op het weerzien met het Brandenburgse landschap uit de romans van Theodor Fontane en het Köpenick uit Carl Zuckmayers beroemde toneelstuk Der Hauptman von Köpenick (1931) over een oplichter die in dat voorstadje met een troep soldaten een opstand ontketent, het stadhuis bezet en er met de gemeentekas vandoor gaat.
Tijdens die reis laat ik me leiden door de nieuwe en geactualiseerde editie van Piet de Moors Berlijn. Leven in een gespleten stad. Het is de beste literaire en historische gids die ik ken, vooral omdat De Moor veel aandacht besteedt aan schrijvers en andere intellectuelen door de jaren heen, wier werk hij aanhaalt. Daarbij ontkom je nergens aan de Tweede Wereldoorlog, die in Berlijn in vrijwel elke straat zijn sporen heeft getrokken.
De Moor dient heerlijke portretten op van de hoofdrolspelers uit de 20ste-eeuwse geschiedenis, zoals van Stasi-chef Markus Wolf, van wie lange tijd niemand wist hoe hij eruit zag. Ook ontbreken de klagers niet. Zo ergert een Russisch personage in Nabokovs roman De gave zich aan de middelmatigheid van de Berlijners en vindt Fontane hen slonzig gekleed en het eten er ronduit smerig.
In de editie van 2016 van Berlijn vormden die schrijvers en intellectuelen een belangrijke rode draad, maar in de veel dikkere nieuwe versie is de literatuur naar de achtergrond gedrongen ten gunste van de politieke actualiteit en de hevige discussies die in de Duitse hoofdstad worden gevoerd. De belangrijkste thema’s daarin zijn de moeizame omgang met het DDR-verleden en de weifelende Ruslandpolitiek van met name de SPD, die is blijven steken in een nostalgisch verlangen naar de Ostpolitik van Willy Brandt uit de jaren zeventig.
Volgens De Moor hadden de sociaal-democraten in 1989 grote moeite met het vrijheidsstreven van de Oost-Europese landen omdat ze sinds de Oostverdragen, die de Europese gebieden veiligstelde die de Sovjet-Unie na 1945 had verworven, Moskou niet tegen zich in het harnas wilden jagen. Na de val van de Muur heeft de SPD het Kremlin daardoor nog jarenlang aangemoedigd in zijn imperiale en koloniale ambities in Oost-Europa. Zoiets verklaart waarom oud-bondskanselier Helmut Schmidt in 2014 het bestaansrecht van een onafhankelijk Oekraïne weigerde te erkennen.
De Moor haalt ook historicus Heinrich August Winkler aan, die de Duitse politiek als geheel verwijt niet in staat te zijn een juiste politieke analyse van de heikele toestand in het huidige Europa te maken. Historica Bettina Stangneth gaat nog een stap verder als ze meent dat de Duitsers, en de Berlijners in het bijzonder, niet opgewassen zijn tegen de historische uitdagingen van dit moment, alsof ze een moreel kompas ontberen. Het kan dan ook niet anders dan dat ze Duitsland in het Kremlin tot op de dag van vandaag dankbaar zijn. Vanuit de wherry kan ik het de komende week van nabij bestuderen. Ik vaar tenslotte door de voormalige DDR.