Seksueel grensoverschrijdend gedrag Nu het einde van haar termijn als regeringscommissaris nadert, komt Mariëtte Hamer met een verstrekkend advies voor regulering van particuliere onderzoekers. Zo moeten „cowboys” geweerd worden.
Mariëtte Hamer is sinds 2022 regeringscommissaris seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld.
Boegbeeld zijn, het moeilijke gesprek voeren en een maatschappelijke beweging starten tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag. Dat stelde Mariëtte Hamer zich voor bij de functie van regeringscommissaris voor seksueel grensoverschrijdend en seksueel geweld, die ze sinds 2022 bekleedt. Haar termijn loopt eind dit jaar af. „Ik heb geprobeerd niet alles te vertalen naar wetgeving”, zegt ze tijdens een gesprek op het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. „En ik had al helemaal niet bedacht om op te roepen tot de inrichting van een overheidsinstantie”, voegt ze toe.
Toch is dat wel wat ze doet in haar advies ‘Veilig onderzoek’, dat ze eerder deze week stuurde aan David van Weel, minister van Justitie en Veiligheid, en donderdagochtend openbaar maakte. Private onderzoekspartijen, met als bekendste het bedrijfsrecherchebureau Hoffmann, worden bij kwesties rond grensoverschrijdend gedrag geregeld ingeschakeld om onderzoek te doen. Lang niet allemaal zijn ze gespecialiseerd in dit soort onderzoeken. Daarom staan in haar advies verstrekkende hervormingen voor het stelstel rond particulier onderzoek.
Hamer pleit dan ook voor een nog in te richten autoriteit die de branche voor particulier onderzoek disciplineert. Dat is nodig vanwege de groei van niet-onafhankelijk, methodologisch incorrect of onzorgvuldig onderzoek naar grensoverschrijdende gedrag, sinds het maatschappelijk bewustzijn over dit onderwerp is toegenomen. Ze noemt de gevolgen van gebrekkig onderzoek groot. „Als het misgaat, is iedereen beschadigd.”
Voorbeelden van ondermaatse onderzoeken wil Hamer niet geven, maar in gerechtelijk uitspraken zijn ze zo te vinden. Het onderzoek naar een manager dat de Hogeschool van Amsterdam liet uitvoeren, verdiende volgens de rechter „niet de schoonheidsprijs”. Omroep Ongehoord Nederland liet een „uiterst onzorgvuldig” extern onderzoek uitvoeren, waarop het gerechtshof bepaalde dat er geen ontslaggrond was voor oud-directeur Arnold Karskens. In beide kwesties werden forse ontslagvergoedingen toegewezen, maar een weg terug is er meestal niet voor de beklaagde functionaris.
„Het topje van de ijsberg”, noemt Hamer deze voorbeelden. Cijfers zijn er niet, maar ze baseert zich op gesprekken met deskundigen om en in de sector. Omdat de stap naar de rechter hoogdrempelig is en vaak te laat komt, moeten waarborgen voor goed particulier onderzoek vooraf kunnen worden afgedwongen, stelt Hamer.
Er bestaat weliswaar een vergunningssysteem voor particuliere onderzoeksbureaus, maar het stelsel is niet meegegroeid met de tijd, vindt Hamer. Onderzoek naar complexe meldingen van seksueel grensoverschrijdend gedrag of machtsmisbruik „vereist specifieke kennis, bijvoorbeeld over interviewtechnieken, wetgeving en psychologie rond coping en schaamte”, stelt ze.
Toch worden relevante kwalificaties van onderzoekers amper meegewogen in huidige stelsel. Er is wel een vergunningsplicht voor persoonsgerichte onderzoeken, via de screeningsautoriteit Justis. De verantwoordelijkheid daarvoor ligt bij de korpsleiding van de politie, die bedrijven toetst aan de Wet particuliere beveiligingsorganisaties en recherchebureaus (Wpbr). Vergunde bedrijven zouden ook beoordeeld moeten worden op basis van gegronde klachten in beroepsprocedures en gerechtelijke uitspraken over hun onderzoeken. Die worden nu niet geregistreerd, stelt Hamer in haar advies.
Toegang tot zo’n beroepsprocedure is nu nog belegd bij twee brancheverenigingen, de Nederlandse Veiligheidsbranche en de Branchevereniging voor Particuliere Onderzoeksbureaus. Maar daarin schuilt meteen het manco: daar moet een bureau dan wel bij zijn aangesloten. Daarom pleit ze voor een overheidsorgaan dat waakt over de sector. Een instantie waar mensen terechtkunnen die onderdeel worden van een onderzoek – melders maar ook beschuldigden.
Naast een klachtencommissie zou de nieuw te vormen overheidsinstantie ook uit een toezichthoudend orgaan bestaan. Dat moet erop toezien dat „cowboys” uit de sector geweerd worden, een term die Hamer citeert uit gesprekken met betrokkenen. Ze laat zich niet uit over het benodigd aantal fte of financiële dekking. Voor een idee verwijst ze naar de recente inrichting van de Nederlandse Autoriteit Uitleenmarkt, die toeziet op uitzendbureaus, detacheerders en payrollbedrijven.
Hamer is niet over de hele sector kritisch, wel ziet ze het vaak verkeerd gaan. Ze bestrijdt dat haar pleidooi vooral de bescherming van beschuldigde personen ten goede komt. „Ik ken veel casussen waarbij melders zich ontzettend in de kou gezet voelden doordat onderzoek niet goed is uitgevoerd.”
Het gaat, zegt ze, vooral mis op het moment dat onderzoek naar de cultuur binnen een organisatie overgaat in een onderzoek dat herleidbaar is naar een of enkele personen. In de praktijk is er geregeld een „stilzwijgende verschuiving” van cultuuronderzoek naar persoonsgericht onderzoek, aldus Hamer. Onderzoeksbureaus moeten verplicht worden het onderzoek op te schorten als dat herleidbaar wordt tot een persoon. Ook pleit Hamer voor een weigeringsplicht voor onderzoeksbureaus: dat ze een opdracht laten passeren als ze niet de expertise in huis hebben. „Er heerst een gretigheid bij deze branche in opkomst om overal ‘ja’ op te zeggen.”
Een ander advies van Hamer is dat een organisatie niet de eigen ‘huisadvocaat’ inschakelt bij een onderzoek naar misstanden waarvoor diezelfde opdrachtgever, de cliënt, verantwoordelijk is. Hier was bijvoorbeeld sprake van bij het onderzoek dat producent ITV door het vaste advocatenkantoor Van Doorne liet doen naar de misstanden bij het talentenprogramma The Voice of Holland. Deze affaire rond seksueel grensoverschrijdend gedrag bij het tv-programma was in 2022 de directe aanleiding voor de instelling van regeringscommissaris Hamer.
The Voice of Holland is sinds dit jaar weer op tv. Hamer vindt niet dat ITV makkelijk is weggekomen. „Intern is duidelijk dat het systeem van omgaan met meldingen en de klachtenprocedure is aangepast, dat hebben ITV en RTL knap gedaan.”
Hamer denkt niet dat dit het laatste advies is dat ze uitbrengt, ook al loopt haar termijn eind dit jaar af. Eerder adviseerde ze al tot de verplichtstelling van vertrouwenspersonen bij bedrijven en andere organisaties. Een wet die daarop toeziet, in het geval van meer dan tien werknemers, is aangenomen in de Tweede Kamer maar moet nog door de senaat.