Trumpisme De lokroep van Orbán en Trump is aantrekkelijk voor academici die kritisch zijn op woke, schrijft Maarten Boudry. Maar wie denkt dat die illiberale denkers een goed alternatief zijn, heeft het mis.
In 2022 kreeg ik een uitnodiging van het Matthias Corvinus Collegium in Hongarije, een vehikel van Viktor Orbán en zijn Fidesz-partij. Het aanbod? Een week in Boedapest verblijven om workshops te geven en interviews af te leggen over klimaatbeleid en ideologie. Alle reis- en verblijfskosten terugbetaald!
Maarten Boudry is filosoof en auteur van Het verraad aan de verlichting. Pleidooi voor een nieuwe vooruitgangsbeweging.
Op het eerste gezicht een aantrekkelijk aanbod. Ze smeerden me bovendien flink wat stroop om de mond over mijn ‘briljante’ analyses van het klimaatdebat. Dat die in de smaak vielen, hoeft niet te verbazen, want ze vloeken duchtig in de linkse kerk. Zowel klimaatbeleid als klimaatwetenschap zijn de afgelopen decennia besmet geraakt door linkse ideologie, die een rationele aanpak in de weg staat: de koppige weerstand tegen kernenergie, de obsessie met ‘100 procent hernieuwbaar’, het misprijzen voor technofixes, het onwetenschappelijke doemdenken en het heilloze pleidooi voor ‘minder, minder’.
Ik ben lang niet de enige heterodoxe stem in de academische wereld die het hof wordt gemaakt door radicaal-rechts. Onderzoekers die de vloer aanvegen met linkse dogma’s zijn dun gezaaid in academia — natuurlijk is dat gefundenes Fressen voor rechts. Dat werkt trouwens ook in de andere richting. Zoals Jezus al begreep in het Nieuwe Testament: er is meer vreugde in de hemel over één zondaar die zich bekeert dan over 99 rechtvaardigen die geen bekering nodig hebben. Maar ik ben een progressief, geen rechtse ‘bekeerling’, en daarom heb ik het aanbod vriendelijk afgewezen, met duidelijke opgave van mijn redenen: met een zelfverklaarde ‘illiberaal’ als Viktor Orbán wil ik niets te maken hebben, hoe hoffelijk ze ook zijn.
Sommige heterodoxe denkers — onder wie vrienden van mij — maakten een andere afweging en lieten zich wel in de armen sluiten door radicaal-rechts: hetzij Orbán in Europa, hetzij Trump in de Verenigde Staten. Onder die fellow travelers kan je twee gradaties onderscheiden. De eerste groep handelt vooral uit pragmatische overwegingen, omdat ze elders systematisch worden buitengesloten. De academische wereld is helaas vaak een vijandige omgeving voor openlijk conservatieve of rechtse denkers, of voor heterodoxe stemmen tout court. Het is geen toeval — maar wel een tragedie — dat de briljante Hongaars-Canadese socioloog Frank Furedi directeur werd van het Corvinus-instituut in Brussel. In academische kringen worden mensen als Furedi met de nek aangekeken. Dat het Corvinus-netwerk een magneet werd voor heterodoxe denkers uit heel Europa hoeft dan ook niet te verbazen. Beggars can’t be choosers.
Ook in Nederland zie je die dynamiek. Een migratieonderzoeker als Jan van de Beek, die de economische kosten en nadelen van migratie onderzoekt, komt in de academische wereld nauwelijks aan de bak. Wat gebeurt er vervolgens? Van de Beek schrijft ten langen leste rapporten in opdracht van partijen als Vlaams Belang en het Renaissance Instituut van Forum voor Democratie. Niet omdat hij aanhanger is van die partijen, maar omdat zij als enigen überhaupt geïnteresseerd zijn in nuchter onderzoek naar de economische kosten van migratie. Waarop de linkse goegemeente in academia triomfantelijk kan uitroepen: „Zie je wel? Hij werkt voor het Vlaams Belang!”
De tweede groep is zorgwekkender: heterodoxe onderzoekers die uit volle overtuiging op de radicaal-rechtse trein zijn gesprongen. Deze mensen zijn zo verteerd door hun afkeer van links en zijn uitwassen — laten we het toch maar ‘woke’ noemen — dat ze de vijand van hun vijand automatisch als hun vriend zijn gaan beschouwen. Neem de wiskundige James Lindsay, die in 2020 samen met de literaire criticus Helen Pluckrose het uitstekende boek Cynical Theories schreef: een vlijmscherpe analyse van postmodernisten als Michel Foucault en hun hedendaagse erfgenamen, die zowat alle kernwaarden van de verlichting ondermijnen. Een overtuigde medestrijder aan de kant van de verlichting dus? Dat dacht ik ook. Groot was mijn verbazing toen Lindsay op X aankondigde dat hij op Donald Trump zou stemmen — iets waar Pluckrose zich nadrukkelijk van distantieerde. Volgens Lindsay was Trump de enige die ons nog van woke kon redden.
Lindsay was lang niet de enige anti-woke-intellectueel die zich tot het trumpisme bekeerde. Andere bekende namen zijn Jordan Peterson, Ayaan Hirsi Ali en Christopher Rufo. Binnen het anti-wokekamp bestond al die tijd een diepe breuklijn, die pas met de opkomst van Trump zichtbaar werd. De ene groep ziet woke als de grootste bedreiging voor onze beschaving. In hun ogen verschijnt Trump als een reddende engel, omdat hij belooft dat wokisme te vernietigen. De andere groep — waartoe ik mezelf reken — ziet woke juist als een gevaar omdat het een heftige tegenreactie uitlokt. Progressieven zijn op zoveel domeinen het spoor bijster geraakt — van klimaat en migratie tot racisme en gender — en hebben daarmee zoveel weerzin opgewekt bij brede lagen van de bevolking dat ze het bedje hebben gespreid voor een radicaal-rechtse contrarevolutie. Het verschil in perspectief kan nauwelijks groter zijn: voor het ene kamp is Trump de enige die ons van woke kan redden; voor het andere is het einde van woke het enige wat ons van Trump — of Orbán — kan redden.
De ‘remedie’ van de eerste groep is erger dan de kwaal, want Trump en Orbán zijn helemaal niet geïnteresseerd in liberale vrijheden: ze willen gewoon hun eigen orthodoxie opleggen. Orbán verbood genderstudies in Hongarije en joeg de Central European University het land uit. Trump wil op zijn beurt de macht van universiteiten breken door DEI (Diversity, Equity and Inclusion)-programma’s te verbieden, dissidente stemmen te intimideren en onderzoeksfinanciering droog te leggen. Bij MAGA draait alles om ‘owning the libs‘. Als liberals voor hernieuwbare energie zijn en tegen fossiele brandstoffen, dan wil Trump kolencentrales openen en windparken slopen. Als links de hele westerse beschaving reduceert tot slavernij en racisme, dan wil Trump een patriottische geschiedschrijving die elke verwijzing naar die donkere bladzijden uitwist. Als woke de blanke man naar beneden trapt, dan wil Trump hem weer bovenaan zetten.
De parallellen zijn zo opvallend dat Thomas Chatterton Williams in The Atlantic van ‘woke rechts’ spreekt: dezelfde intolerantie, dezelfde censuurdrift, dezelfde lange tenen — maar dan in spiegelbeeld. Figuren als Christopher Rufo waren zelfs trots op hun hypocrisie. Ze protesteerden tegen cancel culture zolang die uit linkse hoek kwam, begonnen prompt hetzelfde te doen zodra ze de macht kregen. De enige reden waarom Trump zich (valselijk) kon opwerpen als verdediger van meritocratie en academische vrijheid, is dat universiteiten zelf schaamteloos verraad pleegden aan die principes. Als je eigen kamp illiberaal wordt, gaat je tegenstander vanzelf redelijk lijken, zelfs wanneer hij dat helemaal niet is.
Mijn linkse vrienden vragen me vaak waarom ik in mijn boek Het verraad aan de verlichting zo hard ben voor progressieven. Waarom toch altijd links „pesten„, zoals NRC het eerder formuleerde? Komt het grote gevaar voor de democratie niet uit rechtse hoek? Ze hebben gelijk, maar dat is juist het punt. Willen we radicaal-rechts in West-Europa van de macht houden, dan moeten we dringend de ideologische dwaasheden van links aanpakken. Eindeloos herhalen hoe verderfelijk PVV en AfD zijn — het favoriete tijdverdrijf van progressieven — is zinloos. De Amerikaanse schrijver David Frum verwoordde het scherp in de context van migratie: „If liberals will not enforce borders, fascists will.”
Dat inzicht geldt op veel meer domeinen. Als progressieven geen rationeel klimaatbeleid kunnen voeren, zullen rechtse sceptici het beleid gewoon afschaffen. Als links de blanke heteroman blijft verketteren, zullen al die mannen (en ook flink wat anderen) naar het andere kamp overlopen. Als Kamala Harris de uitwassen van de transbeweging niet veroordeelt, zullen mensen hun hoop op Donald Trump vestigen. Peilingen en focusgroepen wezen uit dat de briljante campagneslogan „Kamala is for they/them, Trump is for you” als een tierelier werkte. Er zijn weinig dingen die zoveel ergernis opwekken als de woke-obsessies waarmee burgers worden geconfronteerd op de werkvloer, in de sportwereld, in musea of in liberale media. Voor je het weet, gooien ze zich in de armen van een gevaarlijke narcist.
Toch wil ik tegen mijn wannabe vrienden bij radicaal-rechts zeggen: nein danke, nu niet, nooit niet. Ik geloof geen barst van jullie pleidooi voor vrije meningsuiting, meritocratie en pluralisme. Als jullie de macht krijgen, blijken jullie minstens zo intolerant en gevaarlijk als de ergste wokies.