NAVO De VS wil zich meer richten op Azië en de Europese bondgenoten proberen te bedenken hoe dat op te lossen – tegelijk vallen ze nog steeds van de ene Trumpverbazing in de andere.
Mark Rutte praat tegen de Amerikaanse minister Marco Rubio tussen de NAVO-ministers van Buitenlandse Zaken in het Zweedse Helsingborg op 22 mei
„In de alliantie doen we alles in de geest van ‘geen verrassingen’”, zei NAVO-chef Mark Rutte vorige maand. Dat gold ook voor een verlaging van het Amerikaanse aandeel in de verdediging van Europa, die de regering-Trump vorig jaar heeft aangekondigd. Rutte: „Als de Amerikanen zich meer op Azië willen richten, dan doen we dat op een gecoördineerde manier.”
Sindsdien vallen de Europese NAVO-bondgenoten van de ene verbazing in de andere.
President Trump laat zich bij verschuivingen van Amerikaanse militairen niet alleen leiden door geopolitieke overwegingen, maar ook door politieke voorkeuren en persoonlijke irritaties. Nadat de Duitse kanselier Friedrich Merz had gezegd dat de VS in Iran geen heldere exit-strategie hebben, kondigde Washington de terugtrekking van 5.000 militairen uit Duitsland aan en ging de stationering van Amerikaanse kruisraketten in Duitsland niet door.
Vorige week werd de vervanging van 4.000 Amerikaanse militairen, die op roulatiebasis in Polen waren, onverwachts geschrapt, maar binnen een week was dat plan weer van tafel. Donderdag kondigde Trump, via Truth Social, aan dat er 5.000 militairen extra naar Polen gestuurd worden. Hij verpakte het als geste aan zijn politieke vriend, de Poolse president Karol Nawrocki.
Op een vergadering van NAVO-ministers van Buitenlandse Zaken in het Zweedse Helsingborg kon de Poolse minister Radoslaw Sikorski vrijdagochtend zijn vreugde over de Amerikaanse u-bocht nauwelijks op. „Eind goed al goed.” Uit het aantal mensen dat hij bedankte werd duidelijk dat de Poolse diplomatie overuren had gemaakt.
Trumps minister Marco Rubio was klaarblijkelijk naar Europa gevlogen om de gemoederen enigszins te bedaren, zonder de druk helemaal van de ketel te halen. De terugtrekking van Amerikaanse militairen uit Europa is niet „als straf” bedoeld, zei hij. Al onderstreepte hij ook dat de president zeer teleurgesteld is in de houding van sommige bondgenoten als het gaat om de Amerikaanse aanval op Iran. Spanje liet Amerikaanse vliegtuigen op weg naar Iran geen gebruik maken van een basis. En veel bondgenoten houden zich stil als het gaat om een maritieme missie die een vrije doortocht in de straat van Hormuz moet garanderen. Rubio: „Daar moet over gesproken worden op het niveau van regeringsleiders.” Begin juli ontmoeten de leiders elkaar op een NAVO-top in Ankara. De Europeanen weten dus dat als ze van die top een succes willen maken, Washington nog iets van ze verwacht.
Tachtig jaar heeft de alliantie geleund op de militaire suprematie van grootmacht VS – maar die tijd loopt op zijn eind. De VS willen minder bijdragen, Europa moet het gat opvullen. Rutte deze week: „De NAVO moet af van de ongezonde afhankelijkheid van één bondgenoot.”
In theorie kan de verwatering van het Amerikaanse aandeel in de alliantie een geleidelijke, weloverwogen operatie zijn, maar de plompverloren Amerikaanse mededelingen leidden afgelopen weken vooral tot irritatie en onzekerheid.
Europa heeft geen idee van wat de VS precies van plan zijn in de NAVO. De hoofdlijnen zijn bekend. De VS wil meer armslag hebben in Azië en daarom mensen en materieel weghalen in Europa. Voor de NAVO-bondgenoten betekent dit dat Europa zo snel mogelijk de conventionele verdediging voor eigen rekening moet nemen. Vraag is hoeveel tijd de Europeanen daarvoor krijgen.
Want de opgave is immens. De VS nemen nu volgens een Amerikaanse berekening 39 procent van de lasten in de NAVO voor hun rekening. Zonder Amerikaanse inbreng vallen enorme gaten in de Europese verdediging. Ook vier jaar na de grootschalige inval van Rusland in Oekraïne mist Europa sleutelvaardigheden: inlichtingen vergaren, surveillance, precisiebombardementen op grote afstand, raketverdediging, logistiek en mobiliteit. Het zou 10 tot 12 jaar duren om die gaten te vullen. Daarnaast komt Europa militairen tekort. Europese legers zijn, stellen analisten keer op keer vast, niet in staat om langere tijd intensieve gevechten te voeren.
Intussen moet de winkel tijdens de verbouwing wel open blijven: met een agressief Rusland aan de oostflank zijn paraatheid en afschrikking elke dag van belang. De ministers vergaderden aan de kade van Helsingborg, met uitzicht op de smalle zeestraat tussen Zweden en Denemarken, waar, zei de Zweedse minister Maria Malmer Stenergard, vrijwel dagelijks schepen van de Russische schaduwvloot passeren.
De grootste verbouwing van de NAVO in decennia is een opgave die ook in zonnige politieke tijden makkelijk leidt tot frictie tussen Europa en Washington. Ze moet nu ook nog eens vorm krijgen in een sfeer van onderling wantrouwen. Confrontaties met het Witte Huis van Donald Trump zijn zó frequent – Oekraïne, Groenland, Iran – dat Europa zich niet alleen afvraagt wat de VS precies van plan zijn, maar ook of het niet tijd wordt om na te denken over noodscenario’s: een verdediging zonder de VS.
Een aantal Europese denktanks, waar onder het Nederlandse Clingendael, schetst in een deze week verschenen rapport welke opties Europa heeft. Het meest voor de hand ligt een snelle uitbreiding van Europese inbreng in de NAVO. Een model dat in het bondgenootschap NAVO 3.0 wordt genoemd. Meteen na WOII was de NAVO gericht op de confrontatie met de Sovjet-Unie, na de val van de Berlijnse Muur werd de NAVO actief buiten het verdragsgebied (zoals in Afghanistan). In zijn derde leven stelt de NAVO de verdediging van Europa weer centraal, met een hoofdrol voor Europa zelf.
In de praktijk betekent dat naast hogere defensie-uitgaven, waartoe de NAVO vorig jaar in Den Haag besloot, ook dat Europese militairen in de NAVO meer sleutelposities innemen – een verschuiving waarmee al een bescheiden begin werd gemaakt. De hoogste militaire leider, de Supreme Allied Commander zou ook in de toekomst een Amerikaan moeten zijn. Daarnaast, opperen de denktanks, zou de structuur van de regionale hoofdkwartieren aangepast moeten worden. Zo zou de verdediging van de oostflank niet langer geleid moeten worden vanuit het hoofdkwartier in Brunssum maar door een nieuw centrum in Polen. In Brunssum zouden dan operaties geleid moeten worden waaraan uitsluitend Europese bondgenoten deelnemen.
Om de Europese belangen beter te behartigen zouden de Europeanen ook de Eurogroep van de NAVO kunnen reanimeren. Tussen 1968 en 1993 werkten de Europeanen samen om de Europese bijdrage aan het bondgenootschap te vergroten. Op het hoofdkwartier, vertelt een hoge NAVO-diplomaat, wordt wel over zo’n groep gesproken, maar concreet is het nog niet. Sommige landen zijn bang dat een Eurogroep in Washington snel wordt gezien als een anti-Amerikaanse kongsi.
Trumps frontale aanvallen op de NAVO en zijn poging greep te krijgen op Groenland – desnoods kwaadschiks – hebben, schrijven de denktanks, het vertrouwen in de VS zover ondermijnd dat Europa gedwongen is om óók na te denken over defensiesamenwerking buiten de NAVO om. Het zou onverantwoord zijn dat niet te doen.
Kleine, regionale defensieverbanden zouden daartoe uitgebreid moeten worden. Zo werken tien Europese landen, waaronder Nederland, al samen in de Joint Expeditionary Force en hebben vijf noordelijke landen hun eigen Nordic Defence Corporation. De politieke leiding zou in handen kunnen komen van een nieuwe Europese Veiligheidsraad.
Derde optie is om de Europese Unie een grotere militaire rol te geven.
Op de NAVO-vergadering In Helsingborg hield men zich, zoals te verwachten was, verre van radicale Europese noodscenario’s. Rutte onderstreepte nog eens dat een Amerikaanse oriëntatie op andere regio’s, de verdediging van Europa niet in gevaar zal brengen. Europa kán ook meer doen, zei hij, omdat het meer geld vrijmaakt voor defensie. Vorig jaar waren de Europese defensie-uitgaven 20 procent hoger.
Het moet toch mogelijk zijn, zei Rutte, dat een welvarend continent met 600 miljoen inwoners zich verdedigt tegen een land met tussen 120 en 140 miljoen inwoners, zonder daarbij in overdreven afhankelijk te zijn van een land van 350 miljoen inwoners.
De Nederlandse minister Tom Berendsen (CDA) zei na afloop dat de VS duidelijk teleurgesteld waren over de houding van een aantal bondgenoten in de Iran-oorlog. Voor de VS is een deel van de waarde van het bondgenootschap juist de logistieke ondersteuning bij grotere operaties in het Midden Oosten, zei hij. Toch was het een constructief gesprek. „Ik ga met optimisme over de eenheid en de kracht die we samen hebben naar huis.” Rubio zei voor vertrek dat beslissingen over de stationering van Amerikaanse militairen een technisch vraagstuk is, geen politieke kwestie.