Geschiedschrijving Dat de Culturele Revolutie zestig jaar geleden begon, mag in China nauwelijks worden herdacht. Een online archief probeert jonge Chinezen – en buitenlanders – te bereiken die er meer over willen weten.
Een demonstratie ter gelegenheid van China’s Nationale Feestdag op 1 oktober eind jaren zestig. Op de banieren staat ‘Lang leve de Grote Proletarische Culturele Revolutie!’.
Het is deze maand zestig jaar geleden dat in China de ontwrichtende Culturele Revolutie begon, toen leider Mao Zedong opriep tot opstand tegen „kapitalisten” en „contrarevolutionairen” binnen de Chinese communistische partij, waarmee hij vooral zijn politieke tegenstanders bedoelde.
Nadat Mao jongeren had gemobiliseerd om met geweld hun leraren en andere vertegenwoordigers van de „oude cultuur” te vervolgen, groeide de machtsstrijd uit tot een chaotische burgeroorlog waarin naar schatting meer dan 1,5 miljoen mensen omkwamen en nog veel meer levens werden verwoest door fysiek en psychologisch geweld. Deze periode eindigde tien jaar later met de dood van Mao in 1976.
In China wordt de gewelddadige periode dit jaar niet publiek herdacht. Hoewel de Communistische Partij de Culturele Revolutie ziet als een „catastrofe” en een „extreem bittere les”, is vrij debat over dit deel van het verleden niet toegestaan. Mao’s fouten worden erkend maar mogen zijn status als grondlegger van het huidige regime niet ondermijnen.
In het nieuwste nummer van het Chinese onafhankelijke geschiedenistijdschrift Herinnering wordt toch uitgebreid teruggeblikt op de Culturele Revolutie, zoals in vrijwel elke editie van het tweewekelijkse ondergrondse blad. In analyses en persoonlijke essays gaat het over de emotionele taal die gebruikt werd bij de persoonsverheerlijking van Mao, het herstel van de orde in de provincie Sichuan na jaren van anarchie, en de „dwangmatige zelfcensuur” van die tijd, toen je altijd op je hoede moest zijn voor het begaan van politieke fouten.
De meeste auteurs van Herinnering, dat in 2008 werd opgericht door de Chinese historici Wu Di en He Shu, bevinden zich in China, maar voor hun veiligheid wordt de ondergrondse publicatie in het buitenland samengesteld en vanuit daar als pdf rondgemaild. Het tijdschrift vermijdt het nog gevoeligere terrein van de huidige politiek.
Sinds een paar jaar is het volledige archief van het tijdschrift publiek beschikbaar, in de China Unofficial Archives, een website die een breed scala aan boeken, tijdschriften en films over de Chinese geschiedenis sinds 1949, het stichtingsjaar van de Volksrepubliek, online toegankelijk maakt.
„Zo’n plek bestond eigenlijk nog niet”, vertelt schrijver en journalist Ian Johnson, die de website samen met een team van Chinese gelijkgestemden oprichtte nadat hij een boek schreef over mensen in China die ondanks de risico’s aan onafhankelijke geschiedschrijving blijven doen. De Chinese medewerkers van de website werken anoniem.
De Unofficial China Archives werden in China zelf vrijwel onmiddellijk geblokkeerd.
Binnen China werd de website vrijwel onmiddellijk geblokkeerd en is die alleen toegankelijk via een VPN-verbinding. Maar de site, in het Chinees en het Engels, blijft een Chinees publiek vinden: 80 procent van de bezoekers kiest de Chinese versie van de site. Johnson beschrijft de primaire doelgroep als jonge Chinezen die meer willen weten over de traumatische recente geschiedenis van hun land, maar daar vanwege het gebrek aan onderwijs en publiek debat slechts „een vaag idee” van hebben.
Ook buitenlandse lezers zijn welkom om hun kennis over China te verdiepen. „In de Koude Oorlog kenden we allemaal Kundera en Solzjenitsyn, maar veel mensen in het Westen weten niet dat er ook in China allerlei samizdat-publicaties zijn, en hebben bestaan in de afgelopen 75 jaar”, zegt Johnson, een verwijzing naar de clandestiene ondergrondse lectuur die onder het communisme in Oost-Europa en de Sovjet-Unie circuleerde.
De makers daarvan zijn niet uitsluitend typische politieke dissidenten. „Veel van deze mensen bevinden zich binnen het systeem. Ze werken op een universiteit of voor de staatsmedia, maar doen ook belangrijk onafhankelijk werk.”
Op de themapagina over de Culturele Revolutie die het online archief aanmaakte vanwege het jubileum, staan meer dan honderd bronnen. Die vertellen de persoonlijke verhalen van vervolgde intellectuelen, maar gaan bijvoorbeeld ook over een enorme overstroming in de provincie Henan in 1975, waarbij honderdduizenden mensen omkwamen maar die vanwege het politieke klimaat werd verzwegen. Andere bronnen gaan over het geweld in Tibet en Binnen-Mongolië, waar de Culturele Revolutie vermengd raakte met de etnische spanningen tussen de lokale bevolking en de etnisch Chinese Han.
Het is erg belangrijk dat deze bronnen toegankelijk zijn, vindt de Chinese journalist en schrijver Jiang Xue, die veel onderzoek deed naar de periode. Ze migreerde vier jaar geleden van China naar de Verenigde Staten. „Het is belangrijk om op zoek te blijven naar de waarheid en te blijven proberen een eigen geschiedenis te schrijven, buiten de controle van het officiële narratief.”
Jiang zag dat er het afgelopen decennium steeds meer informatie over de Culturele Revolutie van het Chinese internet is verdwenen. Rond het aantreden van president Xi Jinping in 2012 was er net wat meer publiek debat ontstaan. Zo maakten verschillende voormalige Rode Gardisten, Mao-gezinde militante jongeren, in het openbaar hun excuses. Ook de verhalen van mensen die verzet boden, zoals Lin Zhao, een jonge christelijke vrouw die vanuit de gevangenis lange politieke manifesten schreef over democratisering, werden bekender onder jongere generaties. Lin werd tijdens de Culturele Revolutie geëxecuteerd, waarna de autoriteiten langsgingen bij haar familie om die te laten betalen voor de gebruikte kogel.
In het afgelopen decennium nam de persvrijheid in China af, juist als het gaat over de recente geschiedenis van het land. President Xi Jinping ziet een „correct” beeld van de geschiedenis als cruciaal machtsmiddel voor de legitimiteit van de Partij. Xi, wiens familie zelf werd vervolgd tijdens de Culturele Revolutie, laat zich er zelden over uit maar lijkt zijn eigen ervaring met chaos te zien als een argument voor krachtige politieke controle.
Een deel van de bevolking heeft nostalgische gevoelens voor de Culturele Revolutie, toen de samenleving sociaal minder ongelijk zou zijn geweest en veel stedelijke jongeren na het geweld van de eerste jaren verplicht een periode op het platteland doorbrachten. „Dat soort geïdealiseerde ervaringen kunnen nog wel gedeeld worden, maar de kritische niet”, zegt Jiang daarover.
De Chinese leider Mao Zedong ontketende in 1966 de Culturele Revolutie.
Ook nostalgie wordt snel politiek gevoelig. Eind vorig jaar ging een filmbespreking van een oudere film over de Culturele Revolutie viraal op het Chinese videoplatform Bilibili. Jonge kijkers werden enthousiast van het idee van een sociale beweging die in opstand was gekomen tegen de privileges van de elite – een thema dat aanspreekt nu veel jongeren in China moeite hebben een baan te vinden in een samenleving met afzwakkende economische groei en een groeiende kloof tussen arm en rijk. Die video’s werden verwijderd, nadat ze 37 miljoen keer waren bekeken.
Nu er minder kritische literatuur in China wordt gepubliceerd, vindt het debat over de Culturele Revolutie meer buiten China plaats, onder delen van de diaspora. In de afgelopen tien jaar migreerden veel Chinese journalisten en intellectuelen naar het buitenland, met een nieuwe golf na de langdurige coronalockdowns in China.
Zij leggen een direct verband tussen de Culturele Revolutie en de Chinese politiek vandaag. In een themanummer van het blad China Journal of Democracy over het jubileum schrijven prominente Chinese intellectuelen over de continuïteit tussen China toen en nu, zoals de „geïnternaliseerde angst” die nog steeds een belangrijk onderdeel is van China’s politieke landschap.
Ook naar de politiek van de Verenigde Staten, voor veel van hen een nieuw thuisland, kijken zij kritisch. President Trumps aanvallen op democratie en wetenschap doen sommigen denken aan de Culturele Revolutie. In een artikel benadrukt politiek filosoof Lin Yao dat het geweld van de Culturele Revolutie, hoewel het vaak wordt gezien als chaotische massapolitiek, in feite georkestreerd werd door China’s politieke elite. „Een correct begrip van de Culturele Revolutie is niet alleen van onschatbare betekenis voor China, maar is zelfs relevant voor Amerika vandaag”, concludeert hij.
De China Unofficial Archives hopen Chinese lezers binnen en buiten China met elkaar te verbinden. Jiang Xue ziet hoe dergelijke websites zorgen voor meer samenwerking en contact aan beide kanten van China’s digitale muur.
Een dertiger in Beijing (zijn naam is bekend bij de redactie) kwam de China Unofficial Archives op X tegen, met behulp van een VPN-verbinding. Hij vindt het goed dat de website focust op historische bronnen, waardoor je een „heel directe” ontmoeting met de geschiedenis hebt. Volgens hem heeft China meer publiek debat nodig over de grote, collectieve gebeurtenissen die het land heeft meegemaakt, van de Culturele Revolutie tot de coronalockdowns. „Maar dat is mijn mening.”
Die verbinding blijft fragiel. Toen recent een bekende VPN-verbinding in China opeens niet werkte, troffen sommige Chinese intellectuelen voorbereidingen voor een scenario waarin ze digitaal van de rest van de wereld afgesneden zouden worden. Politiek schrijver Wang Lixiong zette zijn nieuwe boek vervroegd online. „Zonder VPN verlies ik veel van mijn contact met de buitenwereld. Of die dag komt en wanneer, kan ik niet beoordelen. Maar de Culturele Revolutie […] liet zien wat voor ernstige vormen onze isolatie kan aannemen, dus ik neem het risico serieus”, schreef hij op platform X.