Djoen Wesselink | Artsen zonder Grenzen Mede door bezuinigingen op internationale noodhulp staat alle gezondheidszorg in Congo door de ebola-uitbraak onder druk, ziet Wesselink. „Je moet in een keer overal zijn en dat is bijna niet te doen.”
In een ziekenhuis in de Congolese stad Mongbwalu wordt bloed geprikt.
Hulpverleners en ngo’s zetten zich schrap voor de uitdijende ebola-uitbraak die vanuit de Oost-Congolese provincie Ituri steeds verder om zich heen grijpt. Inmiddels is de epidemie ook naar buurland Oeganda overgeslagen. Het betreft een uitbraak van de Bundibugyo-variant, die via lichaamssappen als zweet, speeksel, bloed en sperma overdraagbaar is, en waartegen geen goedgekeurd vaccin of andere medicatie bestaat. Zo’n 25 tot 50 procent van de patiënten overlijdt, vaak door uitdroging.
Jean Kaseya, hoofd van de gezondheidsorganisatie van de Afrikaanse Unie, zei tegen de Franse krant Le Monde dat de eerste vermoedelijke besmetting teruggaat tot 24 april. Afgelopen week noemde de Wereldgezondheidsorganisatie de epidemie een ‘internationale noodsituatie’. Ze heeft bijna zeshonderd vermoedelijke besmettingen geïdentificeerd en meer dan 140 vermoedelijke sterfgevallen. De organisatie vreest dat de uitbraak veel groter is dan tot nu toe duidelijk is.
Djoen Besselink, operationeel manager bij hulporganisatie Artsen zonder Grenzen, was de afgelopen dagen in Congo. Toen hij zaterdag naar het Centraal-Afrikaanse land reisde maakte hij zich geen grote zorgen, want er vonden de afgelopen jaren meerdere ebola-uitbraken plaats in Congo. Maar toen hij zag waar het virus allemaal opdook, schrok hij. „Normaal gesproken kijk je het even aan, stuur je er een team naartoe, en probeer je het in toom te houden. Maar dit was in één keer overal.”
Djoen Besselink
„Ebola heeft verschillende varianten. De meest voorkomende variant is de Zaïre-variant en daar werd op getest toen mensen symptomen kregen. Die testen waren negatief. Op een gegeven moment gingen ze testen voor de Bundibugyo-variant en bleek dat ze op de verkeerde variant hadden getest. Een andere factor is dat de besmettingen zijn vastgesteld in moeilijk begaanbaar gebied, waar verschillende gewapende groepen actief zijn. Je kan er niet makkelijk rondreizen als hulpverleners en mensen kunnen vaak niet snel en eenvoudig naar een ziekenhuis komen.”
„Bij een uitbraak willen we altijd een aantal zaken in gang zetten: natuurlijk zorg voor patiënten, maar ook achterhalen welke contacten ze hebben gehad, zodat je die kan isoleren, of als ze ziek zijn behandelen; je wilt iedereen bewustmaken van de ziekte en zorgen dat mensen veilig begraven worden. Daarnaast wil je nieuwe gevallen opsporen en de bestaande gezondheidszorg ondersteunen. Als besmettingen al op veel plekken zijn, kan je heel moeilijk achterhalen met wie patiënten contact hebben gehad. Dan moet je niet één gemeenschap informeren, maar veertig dorpen. Je moet in een keer overal zijn en dat is bijna niet te doen.”
„Een aantal symptomen is heel duidelijk is, zoals een hemorragische koorts, vaak gecombineerd met hoesten. Als zo’n koorts aanhoudt ga je overgeven, krijg je bloedingen en diarree, je lichaam houdt er gewoon mee op. Maar bij malaria, wat ook veel voorkomt, krijg je ook koorts. Nu we weten dat er een uitbraak is, ga je testen als er meerdere symptomen zijn die op ebola duiden. Voor de Bundibugyo-variant bestaat geen sneltest dus je moet testen in een lab en dat duurt een paar dagen. Als de test positief is, ga je alle contacten op koorts testen en meteen isoleren als ze een van de symptomen krijgen.
”Bij de uitbraak in 2014 [toen meer dan elfduizend mensen stierven] hebben we gezien dat heel veel mensen overlijden omdat ebola het hele gezondheidssysteem platlegt. Malaria-patiënten durven misschien niet meer naar het ziekenhuis, omdat er ebola-patiënten zijn. Of er ligt iemand met ebola in een zaal met malariapatiënten. Dan overlijden mensen opeens wel aan malaria, wat normaal gesproken niet gebeurt.”
„Dit is de zeventiende ebola-uitbraak in Congo, dus je zou denken dat het wel speelt in de hoofden van mensen. Maar er gebeuren toch dingen waarvan je denkt: dat had eigenlijk niet gemoeten. Op begrafenissen worden geliefden gewassen, terwijl lijken erg besmettelijk zijn. Dat dat niet meer kan is natuurlijk een hele moeilijke boodschap. Rond uitvaarten bestaan rituelen die voor mensen nodig zijn om naar het hiernamaals te gaan. En dan krijg je opeens een internationale organisatie die zegt: je mag niks meer met je lijken doen. De overheid en hulporganisaties hebben veel kennis opgebouwd na al die jaren, maar mensen weten misschien nog niet genoeg. Congo is een gigantisch land, de vorige uitbraak was duizenden kilometers verderop.”
Medisch personeel wordt bijgestaan door militairen, zoals hier bij het Nationaal Instituut voor Biomedisch Onderzoek (NIRB) in de stad Goma in Noord-Kivu.
Verslagenheid bij een begrafenis afgelopen woensdag in Mongbwalu, in de provincie Ituri, waar de eerste vermoedelijke besmetting plaatsvond.
„Het hele gezondheidssysteem in Oost-Congo is afhankelijk van internationale hulp. En hulporganisaties en lokale klinieken zijn weer afhankelijk van elkaar. Wij krijgen geld van privédonoren en niet van overheden, dus we worden niet direct geraakt. Maar partijen om ons heen die bijvoorbeeld ondervoeding behandelden, zoals Unicef, zijn deels weggevallen. Als je geen speciale voedingssupplementen krijgt, heb je kans dat je ernstig ondervoed raakt en toch naar het ziekenhuis moet. Er vallen gaten in het gezondheidssysteem en daardoor wordt een uitbraak moeilijker aan te pakken.”
„Veel zal afhangen van hoe snel we beschermingsmateriaal, medicijnen en goed getrainde mensen die kant op kunnen krijgen en hoe we kunnen samenwerken met overheden. Het is heel belangrijk dat zij die noodhulp faciliteren, door snel visa te verstrekken en te zorgen dat import van materialen niet bemoeilijkt wordt. Ook moeten we de regionale testcapaciteit versterken, want nu moeten monsters grotendeels naar [de hoofdstad] Kinshasha worden gestuurd.”