Kinderen van rijke ouders leven gemiddeld tien jaar langer dan die van arme ouders. De gezondheidskloof groeit eerder dan dat die afneemt. De overheid bestrijdt het symptoom en niet de kwaal, verzuchten experts.
Ouderen ontmoeten elkaar in een thuiskamer in het Groningse Wehe den Hoorn.
„Verschil in levensverwachting tussen lage en hoge inkomens is verder gestegen”, constateren onderzoekers van Tilburg University in 2018. „Welvarendste mannen leven negen jaar langer dan minst welvarende”, meldt statistiekbureau CBS in 2022. Kinderen van arme ouders hebben een tien jaar korter leven voor zich dan kinderen van rijke ouders, blijkt uit een maatwerktabel die het CBS onlangs heeft gepubliceerd.
Al jaren voert de overheid beleid om de ongelijkheid in gezondheid en levensverwachting te verminderen. Zo staat in de agenda voor de topsector Life Sciences & Health dat in 2040 de verschillen tussen de laagste en hoogste inkomensgroepen met 30 procent moeten zijn afgenomen. Desondanks zijn die verschillen, zo verzuchtte de Raad voor de Volksgezondheid en Samenleving (RVS) in 2020, „de afgelopen decennia eerder groter dan kleiner geworden”.
De jongste CBS-cijfers laten zien dat de levensverwachting van de laagste inkomensgroep nog verder is afgenomen, terwijl die van de hoogste inkomensgroep is gestegen. Bij het aantal gezonde levensjaren is de kloof nog veel sterker – meer dan twintig jaar tussen de rijkste en armste mannen. Hoe komt het dat een groot deel van de bevolking nog verder achterop raakt, ondanks programma’s om bijvoorbeeld mensen meer te laten bewegen en gezonder te laten eten?
Dat komt deels juist door die „op individuele leefstijl en gedrag” gerichte aanpak, denkt adviesraad RVS, waarmee „vooral het symptoom wordt bestreden en niet de kwaal”. Als ongezonde en arme burgers bijvoorbeeld al meer gaan bewegen, dan gaan ze nog altijd gebukt onder geldgebrek of slechte behuizing. Op zulke vaak ziekmakende zaken hebben individuen niet of nauwelijks invloed.
„Toch presenteert de overheid gezondheid als je eigen verantwoordelijkheid. Een gezonde maaltijd wordt dan geframed als een kwestie van de juiste keuze”, zegt Hester Lingsma, hoogleraar maatschappelijke gezondheidszorg bij het Erasmus MC. „Tegelijkertijd is in Rotterdam het aantal fastfood-outlets de laatste jaren enorm gestegen, met name in armere wijken, waar winkels voor vers eten vrijwel zijn verdwenen. Gezond eten is vaak ook duurder dan ongezond voedsel.”
De individuele aanpak vergroot de verschillen tussen rijk en arm, zegt ook adjunct-directeur Lieke Boonen van Pharos, het expertisecentrum voor gezondheidsverschillen. „Programma’s om mensen te laten stoppen met roken, bijvoorbeeld, zijn makkelijker toegankelijk voor mensen in een hogere sociaal-economische positie. En daardoor voor hen effectiever.” Bovendien maakt chronische stress door werkloosheid of langdurige armoede dat mensen met weinig geld veel moeilijker kunnen meedoen aan zulke programma’s.
Dat de gezondheid van mensen met weinig inkomen zo achterblijft, komt voor een groot deel door een gebrekkige bestaanszekerheid – naast bijvoorbeeld overgewicht en gebrek aan een stevig sociaal netwerk. Ook verminderde toegang tot de zorg speelt een rol, zegt Boonen. „Mensen mijden zorg door het eigen risico of hebben bijvoorbeeld moeite om digitaal een afspraak te maken.”
Om de kloof te verkleinen is een collectieve aanpak nodig, denken de experts. Boonen: „Ga de wijken in, betrek de bewoners erbij en doe wat nodig is – bijvoorbeeld het aanpakken van schulden – en doe dit zonder een overmaat van regels en zonder schotten tussen instanties.” Lingsma: „Denk aan het schimmelvrij maken van woningen en het verlagen van de btw op gezonde voeding als groente en fruit.”