EU-Oekraïne In het voorstel van de Duitse bondskanselier Merz zou Oekraïne geen stemrecht hebben, maar wel toegang krijgen tot vergaderingen. De Duitse bondskanselier stelt ook „substantiële veiligheidsgaranties” voor vanuit de EU.
De Duitse bondskanselier Friedrich Merz naast de Oekraïense president Volodymyr Zelensky, in april in Berlijn.
Het is nooit eerder vertoond, maar volgens de Duitse bondskanselier Friedrich Merz is de tijd er rijp voor. Oekraïne moet gast-lid worden van de Europese Unie en onder de Europese veiligheidsparaplu gaan vallen. Dat schrijft Merz in een brief die in handen is van NRC.
Met dat voorstel gooit Duitsland, het grootste en machtigste EU-land, de knuppel in het hoenderhok. In Brussel wil feitelijk niemand Oekraïne midden in de oorlog laten vallen, maar ligt een snelle toetreding tot de EU uiterst gevoelig. Merz probeert die discussie nu bij te sturen.
„Uitbreiding van de Europese Unie is een geopolitieke noodzaak”, schrijft de bondskanselier in de brief, die gericht is aan Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen en EU-president António Costa. „Het uitbreidingsproces duurt echter veel te lang.”
Het is duidelijk dat toetreding voor Oekraïne volgens de gebruikelijke route nog ver weg is, aldus Merz. Daarom stelt hij voor haast te maken met een soort gast-lidmaatschap – een associate membership – voor Kyiv. „Het is nog geen lidmaatschap-light, maar gaat veel verder dan de huidige associatieovereenkomst en zou het toetredingsproces verder versnellen”, schrijft Merz.
De gesprekken tussen Brussel en Kyiv zijn de afgelopen maanden in een stroomversnelling geraakt, zeker sinds de Hongaarse premier Viktor Orbán van het toneel is verdwenen. Orbán blokkeerde vrijwel elke stap richting een Oekraïens lidmaatschap met een veto.
Maar een volwaardig lidmaatschap zien veel meer landen niet zitten, al zeggen ze dat niet altijd hardop. Ook landen die vooroplopen bij het sturen van wapens en steun en het formuleren van sancties, zoals Nederland, verzetten zich ertegen. Er zijn grote zorgen over de staat van rechtsstaat en de omvangrijke corruptie in Oekraïne, ondanks recente verbeteringen.
Bovendien zou de toetreding van Oekraïne een monsteroperatie zijn. Het land telde op de dag van de invasie 2022 meer dan 40 miljoen inwoners. Dat is ruim twee keer zoveel als de bevolking van alle Balkanlanden die in het wachtkamertje zitten voor toetreding. Door die omvang, en het feit dat Oekraïne armer is dan bijvoorbeeld Kosovo, zou de huidige verdeling van landbouwsubsidies en geld voor arme regio’s in Brussel volledig uit het lood geslagen worden.
Dat is precies het dilemma dat Merz met zijn brief probeert op te lossen. Zijn voorstel is tamelijk uitgebreid, met een aantal concrete toezeggingen: zo krijgt Oekraïne als gast-lid een aantal zorgvuldig afgebakende privileges. Het land mag een Eurocommissaris en Europarlementariërs leveren, maar zij mogen niet meestemmen in vergaderingen. Oekraïense bewindspersonen zouden mogen deelnemen aan EU-toppen en ministeriële bijeenkomsten – maar wederom zonder stemrecht.
Voor de verdeling van het geld heeft de bondskanselier vergelijkbare voorwaarden in gedachten. Oekraïne zou in zijn voorstel niet automatisch meeprofiteren van de Europese begroting, zodat die niet scheefgetrokken wordt. In plaats daarvan komen er directe financiële steunprogramma’s. Als de rechtsstaat achteruitgang vertoont, kan Kyiv deze verworven privileges ook weer kwijtraken.
Maar de belangrijkste toezegging, eentje zonder mitsen en maren, gaat over veiligheid. In de brief van Merz gaat Oekraïne vallen onder de veiligheidsparaplu die de EU-landen samen hebben opgetuigd – het zogenoemde artikel 42.7, dat zich laat samenvatten als „één voor allen, allen voor één”. Het resultaat, schrijft Merz, zou een „substantiële veiligheidsgarantie” voor Kyiv zijn.
Het gast-lidmaatschap is een „unieke stap” die alleen voor Oekraïne zou gelden, benadrukt Merz. Berlijn wil overigens ook het reguliere toetredingsproces voor Kyiv versnellen. Waar kandidaten normaliter over een klein aantal onderwerpen gegroepeerd in zogenaamde clusters praten, stelt Merz in zijn brief voor om al deze onderhandelingsclusters in één keer te openen.
Op een enthousiast onthaal in Kyiv hoeft Merz niet te rekenen. Tot nu toe lieten de Oekraïners doorschemeren dat ze zich niet met een summiere versie van het EU-lidmaatschap willen laten afschepen. En bij andere landen blijft de aarzeling over een versnelde procedure groot.
De bondskanselier heeft daarnaast, zowel in Berlijn als Brussel, de reputatie zich soms als een olifant in de porseleinkast te gedragen. Vorig jaar was hij degene die het voortouw nam om Oekraïne te helpen door de bevroren Russische tegoeden in te zetten, een gehaaste poging die vervolgens pijnlijk strandde. Ook nu is onduidelijk hoeveel steun er voor zijn idee is. De Europese Commissie werkt aan een plan, en ook Frankrijk deed onlangs een vergelijkbaar voorstel.
Daar staat tegenover dat de EU snakt naar een concrete oplossing voor het Oekraïne-dilemma. In gesprekken over een vredesovereenkomst wordt het EU-lidmaatschap voortdurend opgeworpen. Dat alleen al maakt Oekraïne anders dan alle andere kandidaat-lidstaten.
Europese diplomaten willen er daarnaast alles aan doen om te voorkomen dat ze buitenspel staan in de vredesonderhandelingen. De gedachte in Brussel is dat de EU met een lidmaatschap of een variant daarop iets te bieden zou hebben in die gesprekken, zeker als Kyiv het verlies van grondgebied moet slikken.