Onderwijs Staatssecretaris Judith Tielen (OCW, VVD) wil af van de vrijstelling van de leerplicht die ouders kunnen aanvragen voor hun kinderen vanwege hun religie of levensovertuiging. Steeds meer kinderen gaan om deze reden niet naar school.
Thuisonderwijs in Almere.
Steeds meer kinderen in Nederland krijgen een vrijstelling van de leerplicht omdat hun ouders stellen dat zij geen school kunnen vinden die aansluit bij hun religie of levensovertuiging. In 2015-2016 waren zo’n zevenhonderd kinderen om deze reden vrijgesteld van de leerplicht, in 2024-2025 (de meest recente cijfers) waren het er 2.860. Staatssecretaris Judith Tielen (Onderwijs, VVD) onderzoekt of het mogelijk is deze vrijstelling af te schaffen.
Vier vragen over de zogenoemde vrijstelling onder artikel 5B van de Leerplichtwet – niet te verwarren met de vrijstelling onder artikel 5A, voor kinderen die op lichamelijke of psychische gronden niet naar school kunnen. In 2024-2025 waren dat er overigens 11.194.
De staatssecretaris zei vorige week in een debat met de Tweede kamer dat ze „niet heel enthousiast” wordt van het groeiende aantal leerlingen die worden vrijgesteld op grond van artikel 5B. „Ik ben ervan overtuigd dat het het beste voor kinderen is om met leeftijdsgenoten naar een goede school te gaan waar goed onderwijs wordt gegeven door bevoegde leraren”, zei ze.
Het is voor gemeenten, die de vrijstellingen verstrekken, ook moeilijk controleerbaar of ouders terecht een beroep doen op artikel 5B, of er misbruik van maken. Juristen die deze ouders verdedigen, zeggen dat leerplichtambtenaren niet het recht hebben om vragen te stellen over religie of levensovertuiging of daar een oordeel over te vellen.
Het openbaar ministerie stopte vorig jaar met vervolging van ouders die hun kind thuis houden, omdat het naar eigen zeggen „te weinig juridische houvast” had. Op welke grond leerplichtambtenaren de vrijstellingen beoordelen, was volgens het OM onvoldoende duidelijk.
Dat klopt, Paul (VVD) was hier ook mee bezig, en zij was niet de eerste. Eerdere bewindslieden van OCW kwamen ook al met voorstellen om de regels voor een vrijstelling aan te scherpen of het thuisonderwijs te reguleren.
Ook in de Tweede Kamer zijn voorstellen gedaan. In 2023 werd een motie aangenomen van GroenLinks-PvdA en SP waarin stond dat vrijstelling van de leerplicht alleen nog zou moeten worden toegestaan voor leerlingen die om lichamelijke of psychische redenen niet in staat zijn naar school te gaan.
Die uitspraak deed de Hoge Raad in een zaak waarbij ouders hun dochter niet wilden inschrijven op een basisschool. Volgens hen sloot geen enkele school goed aan bij hun geloof, het soefisme. Zij werden in 2024 door het gerechtshof in Amsterdam in hoger beroep veroordeeld tot een voorwaardelijke boete van 300 euro. De Hoge Raad bevestigde dit oordeel vorige maand. Die uitspraak scherpte ook het toetsingskader van de vrijstelling aan.
Op grond van onder meer het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens stelde de Hoge Raad dat het recht van kinderen op onderwijs zwaar weegt en de ruimte voor vrijstelling beperkt is. Ouders kunnen zich alleen nog op artikel 5B beroepen als zij kunnen aantonen dat het onderwijs op álle scholen in hun omgeving, ook openbare, niet op een „objectieve, kritische en pluralistische manier” wordt gegeven. De Hoge Raad stelde dat dit in de praktijk zal betekenen dat een vrijstelling „nog slechts onder uitzonderlijke omstandigheden” kan worden gegeven.
De Hoge Raad stelde ook dat de staat actief moet optreden om de Leerplichtwet te handhaven, „zo nodig langs strafrechtelijke weg” als een kind „verstoken dreigt te raken van het door het verdragsrecht gegarandeerde onderwijs”.
Dat moet nog blijken. Tegenover het recht van het kind op onderwijs staan ook rechten van de ouders, zoals het recht om kinderen naar eigen inzicht op te voeden, zei Tielen deze week in het tv-programma BOOS van BNNVARA. „Dat is precies het dilemma.”
In plaats van de vrijstelling afschaffen zou de overheid ook toezicht kunnen instellen op thuisonderwijs. Dat is een andere mogelijkheid die Tielen onderzoekt. Het thuisonderwijs moet dan wel eerst wettelijk worden erkend als onderwijsvorm. Pas dan kan de Inspectie van het Onderwijs onderzoek doen naar de kwaliteit.