Arbeidsconflict Bijna een jaar na haar plotselinge ontslag vecht oud-directeur Birgit Donker van het Nederlands Fotomuseum deze aan in de rechtbank. Er zijn dikke dossiers, maar het bewijs waar iedereen benieuwd naar is, ontbreekt. „U roept van alles zonder dat er stukken ter onderbouwing zijn.”
Birgit Donker geeft in 2024 een rondleiding aan fotografen in het pand waar het nieuwe fotomuseum zal worden gevestigd.
Het is tien minuten lopen van Pakhuis Santos, het nieuwe gebouw van het Nederlands Fotomuseum (NFM) naar de Rechtbank Rotterdam. De zon schijnt, toch hangt er een schaduw over het museum. De hoop is dat er vandaag, hier, een licht op wordt geworpen.
In juni vorig jaar werd Birgit Donker – toenmalig directeur – vlak voor de verhuizing naar de nieuwe behuizing Pakhuis Santos geschorst door de raad van toezicht (rvt) van het museum. Aanleiding voor de rvt: „signalen” van het achterhouden van informatie en de beïnvloeding van twee medewerkers inzake een medewerkersonderzoek. De rvt deed vorig jaar onderzoek naar deze signalen en besloot daarop Donker twee weken later te ontslaan. Donker heeft de beschuldigingen altijd ontkend en stapte naar de kantonrechter.
Het is druk in de rechtbank. Na het ontslag ontstond een felle (online) discussie tussen voor- en tegenstanders, die sindsdien bij elk nieuwsbericht weer opvlamt. Profielfoto’s van vlees en bloed lopen de rechtszaal binnen – ook ‘in het echt’ zijn de meningen fel. Er worden extra stoelen de zaal in gedragen om alle huidige en oud-medewerkers, leden van de rvt, pers en andere geïnteresseerden een plekje te geven.
Het ontslag terugdraaien kan niet meer volgens de Wet bestuur en toezicht rechtspersonen (WBTR) uit 2021, ook niet als een rechter oordeelt dat het onrechtmatig was. Donker eist wel een „billijke vergoeding” van 400.000 euro, rectificatie van de communicatie door de rvt én een uitnodiging voor de heropening van het museum. Die vond afgelopen februari plaats in Pakhuis Santos, dus dat gaat niet meer lukken. De rechter maakt haar excuses voor het feit dat de behandeling zo lang op zich liet wachten; de vertraging werd veroorzaakt door hoge druk en te weinig rechters. De zaak was „te groot om op een verloren uurtje in te plannen”.
Veel mensen en veel papier. De advocaten, Donker en rvt-voorzitter Wanda van Kerkvoorden bladeren druk door dikke mappen om hun argumenten kracht bij te zetten.
„Ik hoop dat we vandaag eerlijk kunnen zijn”, zegt Donker.
Van Kerkvoorden sluit zich daarbij aan: „Ik hoop dat de feiten hier op een goede manier naar voren kunnen worden gebracht.”
Daar houdt de instemming tussen beide partijen wel zo’n beetje op. De feiten, zo wordt duidelijk tijdens een zitting die bijna vijf uur lang zal duren, blijken aan interpretatie onderhevig en gaan grotendeels níét over „de signalen” die reden waren voor Donkers ontslag.
De raad van toezicht heeft het lastig, in het dikke dossier blijkt weinig hard bewijs te zitten. Donker zou niet langer te handhaven zijn als bestuurder. Er heeft echter maar één functioneringsgesprek plaatsgevonden, verder is er bijna geen verslag gedaan van gesprekken die de rvt zegt met Donker te hebben gehad. Zo zou Donker het managementteam in juni hebben overvallen met een openingsdatum in september. Dit zou terug te vinden moeten zijn in de notulen, maar die blijkt de rvt niet te hebben. De rechter wil weten waarom niet. Interim-directeur en oud-rvt-lid Roderick van der Lee antwoordt dat die notulen wel worden bewaard, maar dat deze van vóór zijn aantreden zijn en dat hij ze daarom niet gelezen heeft.
Verder zou er een groot personeelsverloop zijn onder Donker. Toch kan de rvt niet goed uitleggen waarom dat verloop juist hoger was vóór haar aantreden, zoals Donker stelt. De externe vertrouwenspersoon heeft in Donkers jaren „geen of minimale” meldingen gehad. „Waar zitten de alarmerende elementen?”, vraagt de rechter. De angst voor Donker zou volgens de rvt zo groot zijn dat mensen zich pas na haar schorsing vrij voelden om zich uit te spreken. Het gehele managementteam zou in deze periode hebben aangegeven op te stappen als Donker zou terugkeren. Van der Lee verklaart dat medewerkers hem hebben verteld dat ze twijfelden aan hun anonimiteit bij de externe vertrouwenspersoon. „Ik begrijp dat wel”, zegt van der Lee.
„Dit riekt wel een beetje naar smaad”, reageert Donkers advocaat.
„De hele rol van een vertrouwenspersoon is toch dat je er vertrouwelijk kunt praten?”, vraagt de rechter.
Uitgebreid wordt ingegaan op Donkers reactie op het vertrek van curator Frits Gierstberg, waaruit zou blijken dat ze „harteloos” zou zijn. „U mag mij uitleggen wat harteloos is aan haar reactie”, zegt de rechter, „er staan geen harteloze woorden in deze brief.” Het ‘harteloze’ zou erin zitten dat Donker hem verwijst naar een externe hr-persoon voor een eindgesprek en dat hem een afscheid was „opgedrongen” waarin hij een waardebon van 600 euro kreeg voor de aanschaf van een iPad.
Toeschouwers lachen, zuchten, roepen, knikken of schudden met hun hoofd, de gemoederen lopen hoog op. Vooral als blijkt dat ook de belangrijkste bewijsstukken in het dossier ontbreken: de WhatsApp-berichten van een medewerker naar zijn partner die zouden bewijzen dat hij door Donker beïnvloed werd, alsmede de „derde bijlage” van een medewerkersonderzoek die Donker voor de rvt zou hebben achtergehouden. Donker heeft dit bewijs nooit gezien. „Ik ook niet”, zegt de rechter, „u roept van alles zonder dat er stukken ter onderbouwing zijn.”
De raad van toezicht beroept zich vooral op het cultuuronderzoek dat ze hebben laten verrichten ná het vertrek van Donker. Hier namen 92 medewerkers en oud-medewerkers aan deel en daarbij werd haar leiderschap ook als „sterk sturend”, „autoritair” en „manipulatief” gekarakteriseerd. De rechter bevestigt dat in het onderzoek behoorlijke uitspraken werden gedaan, maar plaatst kanttekeningen bij het feit dat dit achteraf heeft plaatsgevonden. „Achteraf kunnen zaken ook anders worden gekwalificeerd”, zegt ze.
Na vijf uur is het tijd voor het slotwoord.
„Ik word nu altijd geassocieerd met een angstcultuur”, zegt Donker. Ze vertelt hoe ze probeert om als zelfstandige aan de slag te gaan, maar dat haar eerste opdracht meteen mislukte omdat medewerkers van de opdrachtgever niet met haar wilden werken.
„Er zijn alleen maar verliezers”, zegt Van Kerkvoorden. Ze hoopt dat de rechter oog heeft voor de verhalen van de medewerkers. „Er wordt een verhaal gemaakt van een rvt die een bestuurder rücksichtslos opzij zette. Maar een heel managementteam gaf tijdens haar schorsing aan: wij kunnen niet verder als mevrouw Donker terugkeert.”
De schriftelijke uitspraak wordt eind juni verwacht.