Hantavirussen De woordenstrijd tussen Chili en Argentinië loopt op. Waar ligt de oorsprong van het andesvirus dat de opvarenden van het cruiseschip besmette? „Het zou heel raar zijn om te bedenken dat dit virus specifiek bij ons is ontstaan.”
Schepen in de haven van Ushuaia in het zuiden van Argentinië. De havenstad wordt genoemd als een mogelijke bron van het andesvirus, maar de autoriteiten daar spreken dat tegen.
Het was de Braziliaanse infectiearts Raquel Muarrek die op nationale televisie de paniekerige presentator kalmeerde. „Ja, wij hebben in Brazilië ook het hantavirus, al sinds de jaren vijftig. We hebben zeven of acht soorten hier. Maar we kennen het andesvirus dat van mens-op-mens wordt overgedragen hier niet. En juist het andesvirus veroorzaakte de dodelijke besmettingen op dat cruiseschip”, aldus de arts.
Tot voor kort had de gemiddelde Braziliaan niet of nauwelijks gehoord van hantavirussen waarvan het andesvirus een variant is. Maar de besmetting met het virus onder opvarenden van het cruiseschip roept angstige herinneringen op aan Covid-19. Brazilië was met meer dan zevenhonderdduizend doden een van de zwaarst getroffen landen ter wereld.
Naarmate het onderzoek naar de oorsprong van de huidige besmetting vordert, nemen de spanningen tussen Argentinië en Chili toe. Zij beschuldigen elkaar ervan de bron te zijn van de uitbraak op het Nederlandse cruiseschip MV Hondius. Het schip met 149 opvarenden van meer dan twintig nationaliteiten vertrok vanuit de haven van Ushuaia, de zuidelijkste stad ter wereld, in de Argentijnse provincie Tierra del Fuego (Vuurland). Vandaaruit was een exclusieve cruise langs afgelegen eilanden gepland richting Kaapverdië, met aan boord vooral vogelaars en natuurliefhebbers.
Inmiddels zijn er drie doden en elf besmettingen vastgesteld. Het eerste slachtoffer, een Nederlandse man van 69 jaar, overleed op het cruiseschip nadat het schip al een aantal dagen op zee was. Daarvoor had hij samen met zijn echtgenote – het tweede slachtoffer – maanden door verschillende Zuid-Amerikaanse landen gereisd. Behalve in Argentinië was het stel in Chili geweest. Aangezien nog niet precies duidelijk is wanneer ze op welke plek zijn geweest en het virus een incubatietijd heeft van twee tot zes weken, wijzen Chili en Argentinië naar elkaar als de bron van de besmetting. Zowel in het Argentijnse als in het Chileense deel van Patagonië is het andesvirus endemisch.
Volgens de Argentijnse autoriteiten verspreidt Chili „kwaadwillig” het gerucht dat de oorsprong in Ushuaia ligt, waar het cruiseschip vertrok. Vanuit deze toeristische plek gaan veel mensen naar Antarctica. Ook vanuit Chili is het mogelijk Antarctica te bezoeken. Volgens Argentinië heeft Chili er baat bij de toeristische reputatie van Ushuaia „te schaden”, zodat toeristen uitwijken naar Chili voor hun Antarctica-avontuur.
Een theorie is dat het Nederlandse echtpaar besmet is geraakt op de vuilstortplaats van Ushuaia, waar vogelaars een bijzondere, lokale vogel proberen te spotten. Hoewel het Argentijnse ministerie van Volksgezondheid een onderzoek aankondigde naar deze vuilstortplaats, ontkrachtten lokale gezondheidsexperts van Vuurland deze mogelijkheid onmiddellijk. De langstaartige rijstrat (Oligoryzomys longicaudatus) die het andesvirus verspreidt, zou niet in Ushuaia voorkomen. Ook is het virus nooit eerder gesignaleerd in deze regio.
„Het zijn personen uit Chili die proberen onze toeristische reputatie te schaden, zij zitten achter deze geruchten”, aldus Martin Alfaro, woordvoerder van de afdeling volksgezondheid van de provincie Tierra del Fuego in een persconferentie. Volgens Alfaro is er nog nooit een geval geweest in Ushuaia sinds het andesvirus werd vastgesteld in Argentinië, eind jaren negentig. „Het zou heel raar zijn om dan nu te bedenken dat dit virus specifiek bij ons is ontstaan”, zei hij.
Nadat Argentijnse autoriteiten de suggestie hadden gewekt dat het echtpaar in het Chileense deel van Patagonië besmet raakte, reageerde het Chileense ministerie van Volksgezondheid geïrriteerd. Volgens een woordvoerder waren de Nederlandse toeristen buiten de incubatietijd (twee tot zes weken) van het virus in Chili. Bovendien zou in Chili het andesvirus nauwelijks actief zijn. De laatste directe besmetting van mens-op-mens daar was, voor zover bekend, in 2019. Hierop reageerden Argentijnse gezondheidsexperts door te stellen dat de mogelijkheid van besmetting in Chili nog steeds aanwezig is.
Op hun beurt benadrukken de Chilenen dat juist in Argentinië niet zo lang geleden een grote uitbraak van het andesvirus is geweest. Dat gebeurde in 2018 bij een zogeheten quinceañera, een feest ter gelegenheid van de vijftiende verjaardag van meisjes – in heel Latijns-Amerika wordt die groots gevierd. 34 mensen raakten besmet in een dorp in het Argentijnse deel van Patagonië, van wie twaalf mensen overleden.
Afgelopen jaar maakte het virus slachtoffers in beide landen. Sinds juli vorig jaar waren er meer dan honderd besmettingen in Argentinië, en overleden er ruim dertig mensen aan het andesvirus. Uit cijfers van het Chileense ministerie van Volksgezondheid blijkt dat het andesvirus daar het afgelopen jaar voor meer dan veertig besmettingen zorgde, waardoor veertien mensen overleden.
Deskundigen discussiëren ondertussen over de verspreiding van het andesvirus naar nieuwe gebieden door klimaatverandering. El Niño speelt daarbij een belangrijke rol. Dit weerfenomeen waarbij het zeewater in Stille Oceaan opwarmt, komt om de twee tot zeven jaar voor, en veroorzaakt iedere keer extremere weersomstandigheden in met name Zuid-Amerika, zoals langdurige droogte of juist zware regenval.
Enerzijds kan daardoor de rattenpopulatie groeien omdat ze beter aan voedsel kunnen komen als het warmer en vochtiger wordt. En doordat weersomstandigheden extremer worden zullen ze op zoek gaan naar nieuwe leefplekken, waardoor de kans groter is dat ze dichter bij mensen komen. „En dus bestaat de kans dat uiteindelijk het andesvirus wel bij ons terecht komt in Brazilië”, legt infectiearts Raquel Muarrek uit op de Braziliaanse tv. „Nu kan de langstaartige rijstrat nog niet overleven in ons land, maar wie weet in de toekomst wel. We zullen alert moeten blijven”, waarschuwt ze.