Rechtsstaat Aan de permanente noodtoestand in El Salvador, die sinds 2022 van kracht is, heeft president Bukele het massaproces toegevoegd. „De veiligheidscrisis is veranderd in een mensenrechtencrisis.”
Gevangenen, verdacht van lidmaatschap van een bende, kijken in de zwaarbeveiligde gevangenis CECOT, op tv-schermenen naar hun eigen massaproces.
In witte shirts en shorts, sommigen met mondkapjes op en allemaal met kaalgeschoren hoofden. Zo keken honderden gevangenen in vijf Salvadoraanse gevangenissen in de afgelopen weken op plastic stoelen naar grote schermen, waarop hun eigen rechtszaken te zien waren.
In El Salvador eindigt naar verwachting spoedig een massaproces waarbij bijna vijfhonderd vermeende bendeleden straffen horen die hen naar verwachting voor de rest van hun levens achter tralies stoppen. Het gaat om het grootste massaproces sinds president Nayib Bukele in 2022 de noodtoestand afkondigde in het Midden-Amerikaanse land.
Het zouden leden zijn van MS-13, een bende die, voordat Bukele in 2019 aan de macht kwam, de straten in El Salvador domineerde. De 486 gevangenen worden verdacht van ruim 47.000 misdaden, gepleegd tussen 2012 en 2022, zoals moord, afpersing en wapenhandel.
Bukele kondigde de noodtoestand af naar aanleiding van een golf van bendegeweld in maart 2022, toen in een weekend 87 mensen om het leven kwamen. De maatregel is sindsdien 45 keer verlengd en nog altijd van kracht. Volgens Salvadoraanse aanklagers staan in het massaproces verschillende bendeleden terecht die meededen aan deze geweldsuitbarsting.
Mensenrechtengroeperingen bekritiseren het massaproces, omdat de vermeende bendeleden zich niet kunnen laten verdedigen. Het Openbaar Ministerie wil dat de verdachten levenslange gevangenisstraffen krijgen.
De kans dat ze daadwerkelijk die straf krijgen, is sinds half april toegenomen, toen Bukele zijn handtekening zette onder een ingrijpende grondwetswijziging. Daardoor kunnen Salvadoranen levenslange gevangenisstraffen krijgen voor moord, verkrachting of lidmaatschap van een criminele organisatie. Ook wie zich schuldig maakt aan het verder ongespecificeerde ‘terrorisme’ kan levenslang krijgen. Voorheen was de maximale straf in El Salvador zestig jaar voor volwassen. Plek is er genoeg in het land voor deze gevangenen: Bukele liet meerdere gevangenissen bouwen en opende de CECOT, een megagevangenis met ruimte voor 40.000 mensen.
Door de wetswijziging kunnen kinderen vanaf twaalf jaar een levenslange straf krijgen als ze zich schuldig maken aan de genoemde misdrijven. Die leeftijdsgrens wordt wereldwijd maar in een paar landen, waaronder de VS, toegepast.
Bukele toont ermee aan dat hij niet van plan is om af te stappen van zijn controversiële en keiharde veiligheidsbeleid. Uitdagend zei hij bij de presentatie van de hervorming: „Nu gaan we zien wie het aandurft om de hervorming, die moordenaars en verkrachters opsluit, te bekritiseren.”
Op schermen zijn leden van de beruchte bende MS-13 te zien, die aanwezig zijn bij een openbare hoorzitting in een massaproces dat het Salvadoraanse OM aanspande tegen 486 vermeende leden van diezelfde bende.
Sinds hij zijn noodtoestand afkondigde, werden ruim 90.000 mensen opgepakt. Enkele duizenden zijn vrijgelaten, maar zeker 1 procent van de bevolking van El Salvador zit achter tralies. Onder de beperkende maatregelen die onderdeel zijn van de noodtoestand, geldt dat het recht op juridische bijstand is opgeschort en dat iedereen die gearresteerd wordt in preventieve detentie wordt geplaatst.
Het kan jaren duren voordat verdachten voor de rechter komen. Als ze voorkomen, kan dat in massaprocessen, dankzij een decreet dat werd aangenomen in het Congres, waar Bukele’s partij Nuevas Ideas de absolute meerderheid heeft.
De afgelopen jaren zijn steeds meer journalisten en activisten doelwit geworden van de regering, die de noodtoestand gebruikt om kritische stemmen de mond te snoeren. Veel critici zijn het land ontvlucht.
Een van hen is Daniel Olmedo, een Salvadoraanse mensenrechtenspecialist die naar Nederland vluchtte. „Er was sprake van een ernstige veiligheidscrisis in El Salvador. Maar die crisis is nu veranderd in een ernstige mensenrechtencrisis”, zegt hij telefonisch.
Populariteitsonderzoeken wijzen uit dat zo’n 90 procent van de Salvadoranen nog altijd achter de president staat, vanwege de resultaten die hij heeft geboekt. Het aantal moorden in El Salvador lag in 2022 op 7,8 per 100.000 inwoners. In 2025 was dat afgenomen tot 1,3 per 100.000 inwoners.
Tal van rapporten benadrukken de schaduwkant van het gevangenisbeleid van Bukele. De Spaanstalige krant El País publiceerde eind maart een onderzoek, waaruit bleek dat zeker een derde van de 90.000 Salvadoranen die sinds de noodtoestand is opgepakt nooit verdacht is geweest van bendelidmaatschap.
Mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch meldde vorig jaar dat agenten in het eerste jaar van de noodtoestand iedere dag een bepaald aantal mensen gevangen moesten zetten.
Sinds de invoering van de noodtoestand zijn meer dan vijfhonderd gevangenen overleden, meldde mensenrechtenorganisatie Socorro Jurídico Humanitario in april. Een overgrote meerderheid van deze doden, 94 procent, zou geen bendelid zijn geweest. Een derde van hen overleed door fysiek geweld. Waarschijnlijk ligt het werkelijke dodental hoger, maar Salvadoraanse autoriteiten geven amper informatie vrij over wat er binnen hun gevangenissen gebeurt.
In de gevangenissen in El Salvador zijn weinig medische voorzieningen en gedetineerden krijgen weinig te eten. In alle detentiecentra zijn meldingen gedaan van marteling en dood door de hand van bewakers.
Dat Bukele nog jaren, mogelijk decennia, aan de macht blijft, is een realistisch scenario. Al voor zijn noodtoestand liet hij de opperrechters van de Constitutionele Kamer van het Hooggerechtshof vervangen door loyalisten. Dankzij hun steun en de meerderheid van zijn partij in het parlement zijn herverkiezingslimieten voor presidenten afgeschaft. Bukele kan dus aanblijven zolang hij wil.
Het zegt volgens Olmedo veel over het land. „El Salvador heeft weinig ervaring met democratie. De democratie die er was tussen 1992 en 2021 was verre van perfect. Er is dus geen democratische cultuur, niets om naar terug te verlangen”, aldus Olmedo. Hij denkt echter wel dat de populariteit van Bukele kan afnemen. „Economisch gaat het niet goed, dat kan voor protesten zorgen. Geweren en noodtoestanden houden zulke protesten niet tegen.”