Over het ontbijt wordt veel beweerd, onder meer dat het de belangrijkste maaltijd van de dag is. Wat klopt daarvan?
is cultuurverslaggever bij de Volkskrant.
Van Frankrijk naar Italië, het blijft een harde overgang. Nietsvermoedend bijt je na het opstaan in iets dat eruitziet als een goudbruin croissantje, maar waar je mond gisteren nog werd gevuld met knapperige, lichtzoutige zaligheid, krijg je nu opeens een kleverige bende voor de kiezen.
Had je dan geen croissantje besteld? Jawel! Maar de Italianen doen maar wat. Ze rollen een plakje deeg in de vorm van een halve maan, stoppen er een laf kwakje in en strooien er suiker over. Rare jongens, maar met hun koffie maken ze veel goed.
Geen maaltijd is zo voorspelbaar en tegelijk zo grillig als het ontbijt. Voor veel mensen ziet het er elke ochtend precies hetzelfde uit, maar per land zijn de verschillen in die vastigheid groot. Het Franse petit-déjeuner (de naam duidt al op de geringe omvang) bestaat uit koffie en een (lekkere) croissant, het Engelse breakfast uit gebakken eieren en spek en het Amerikaanse ontbijt is iets ultrabewerkts uit een pak. Nederland heeft zijn boterham met hagelslag. Wat is het beste ontbijt?
Hoeveel rust, reinheid en regelmaat heeft een mens nodig? Volkskrantverslaggever Wilma de Rek, tevens auteur van het boek Rust, reinheid en regelmaat, gaat in een serie op zoek naar antwoorden. Lees hier de andere artikelen terug.
Aan die vraag gaat een andere vooraf: hoe belangrijk is het ontbijt?
Daarover bestaan verschillende opvattingen. Een beroemde is deze: ‘Eet als een koning, lunch als een prins en dineer als een bedelaar.’ Die quote komt van de Amerikaanse voedingsgoeroe Adelle Davis (1904-1974). Wie stevig ontbijt, grijpt minder snel naar tussendoortjes, was haar aanname. Bovendien heeft het lichaam in de ochtend meer behoefte aan energie dan in de avond.
Dat het niet handig is vlak voor het naar bed gaan zwaar te tafelen zullen de meeste mensen uit eigen ervaring kunnen beamen. Maar hoe zit het met die ochtend?
Volgens de Engelse epidemioloog en schrijver Tim Spector is de stelling dat je flink moet ontbijten een van de vele diep ingesleten en onbewezen misvattingen die over voeding rondwaren. Wat een goed ontbijt is, is alleen al moeilijk te zeggen omdat er geen goede definitie van ‘ontbijt’ bestaat, schrijft hij in Ingelepeld (2021), zijn boek over voedingsmythes. Zo bleken de Hadza in Tanzania, een groep jager-verzamelaars waarbij hij een poosje verbleef, het begrip ontbijt helemaal niet te kennen; na het opstaan gingen ze meteen aan de slag.
Ook Europa was lang ontbijtloos. In de middeleeuwen at het gros van de Nederlanders maar twee maaltijden per dag, schrijft Jozien Jobse-Van Putten van het P.J. Meertens-Instituut in Eenvoudig maar voedzaam. Cultuurgeschiedenis van de dagelijkse maaltijd in Nederland (1995).
Nadat het ontbijt eenmaal zijn intrede had gedaan, hield het in de hogere kringen nog lang een lage status. Ontbijten was iets voor stakkers die hard moesten werken, de niksnutten draaiden zich nog eens lekker om. Historisch gezien is het ontbijt ‘een vrij jong fenomeen’, schrijft Jobse-Van Putten, ‘dat zich vanaf de middeleeuwen geleidelijk als stijgend cultuurgoed een plaats in het maaltijdensysteem heeft veroverd’.
In Noord-Europa gebeurde dat sneller dan in Zuid-Europa, maar altijd waren er grote regionale en sociale verschillen. Zo bestond op 17de-eeuwse zeeschepen de eerste maaltijd van de dag uit gort en grutten, geserveerd met pruimen of pekelharing. Vis was sowieso lang een populair ingrediënt voor de ochtendmaaltijd, aldus Jobse-Van Putten, bij voorkeur gebakken; spiering werd in de 16de eeuw ‘ontbijtvis’ genoemd. Elders stonden voor de werkers in de vroege ochtend aardappelen op het menu, en natuurlijk werd op veel plekken ‘pap’ genuttigd: aanvankelijk een brij van bonen of een andere prut, later iets warms op basis van melk en granen.
Vanaf begin 19de eeuw begon een combinatie van koffie of thee met brood die warme pappen te verdringen, eerst in de steden, later ook op het platteland, al bleven met name in het oosten van Nederland mensen nog lang gehecht aan hun pap, aardappelen of pannenkoeken. Vanaf 1935 kwam de pap ook elders weer terug op het menu, met dank aan de voedingsindustrie, die zijn industrieel bewerkte producten als ‘gezond’ en ‘gemakkelijk’ aanprees.
Veertig jaar eerder hadden de Amerikaanse gebroeders Kellogg hun van geraffineerde mais gemaakte cornflakes ook als gezondheidsproduct op de markt gebracht, hoewel ze, schrijft Tim Spector, grotendeels uit geroosterd zetmeel bestaan.
Marketing is een krachtig en vaak ziekmakend instrument. ‘Zo gezond en lekker!’, beweerde fabrikant Venz een paar decennia terug over zijn hagelslag, maar er is natuurlijk niks gezonds aan. De meeste hagelslag bestaat voor 20 procent uit ‘cacaobestanddelen’ en verder vooral uit suiker, melkpoeder, lactose en emulgator.
De eerste hagelslagadvertentie die ik kan vinden stond op 2 juli 1906 in het anti-revolutionaire Nederlandse dagblad De Standaard, waarin ‘De Jong’s Hagelslag-Chocolade’ wordt aangekondigd als ‘Een nieuwe Chocolade voor De Boterham’. Twee jaar later prees het Amsterdamse bedrijf G. van Voornveld & Co (het latere Venco) hagelslag aan als ‘de nieuwste en fijnste delicatesse voor Boterham en Beschuit’.
Hagelslag groeide uit tot een van de populairste ontbijtproducten van Nederland en België. Uit cijfers van het RIVM blijkt dat kinderen tot en met 18 jaar hun brood in de periode 2012-2016 het meest belegden met ‘chocoladebeleg’ (34 procent ). Bij volwassenen was kaas het populairst. Binnenkort komt het RIVM met nieuwe cijfers.
Over wat een goed ontbijt is, wordt door de voedingsindustrie en zijn belangenorganisaties en influencers van alles beweerd, maar in feite is op die vraag geen eenduidig antwoord te geven, want iedereen is anders. Je hebt ochtendmensen, avondmensen, mensen die zwaar fysiek werk doen, mensen die de hele dag op hun kont zitten. Als over al die mensen al iets algemeens valt te zeggen, is het dat ze steeds dikker worden, en dat is bewezen ongezond.
Voor veel mensen is het beste ontbijt dus wellicht géén ontbijt. Volgens Tim Spector blijkt uit studies dat het overslaan ervan, in tegenstelling tot wat je veel hoort, zeker geen kwaad kan. ‘Het ontbijt is voor sommigen misschien wel de belangrijkste maaltijd van de dag, maar dat geldt niet voor iedereen.’
Dan maar geen croissant.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant