De kritiek op de grenscontroles van Duitsland zwelt aan. Toch zet het land ook na enkele dodelijke ongelukken door. ‘Volledige onzin, maar politiek is het geniaal.’
Dertig keer al zijn ze staande gehouden, glasvezelmonteurs Nabil Makhloufi (27) en Iliass Zahraoui (18), op de grens tussen Duitsland en Nederland aan de A12. Dertig keer, in de zeven maanden dat ze een klus in Duitsland doen. Zojuist was het weer zover en werd hun zwarte Mercedes-busje als een van de weinige aan de kant gezet. Ze weten precies waarom. ‘Het is een migratiecontrole, en wij hebben een tintje’, zegt Amsterdammer Makhloufi lachend.
De Duitse grenscontroles begonnen tijdens de vluchtelingencrisis in 2015 langs de Oostenrijkse grens. In 2023 kwamen daar controles aan de grenzen met Polen, Tsjechië en Zwitserland bij. Sinds september 2024 staat de Duitse politie aan alle landsgrenzen, wat feitelijk neerkomt op een eenzijdige opschorting van het Schengenverdrag. Nederland kondigde vorige week aan na de zomer te stoppen met zijn eigen – minder intensieve – controles langs de grens. Duitsland peinst er niet over.
‘Gevaarlijke symboolpolitiek’, zei de Nijmeegse burgemeester Hubert Bruls daar eind april over in regiokrant Neue Ruhr Zeitung. Bruls is tevens voorzitter van grenssamenwerkingsverband Euregio Rijn-Waal. ‘Ze zijn ineffectief, duur en nadelig voor onze regio.’
En dus ook gevaarlijk. De dag na Bruls’ oproep de Duitse controles te staken, kwam een 66-jarige man om het leven toen auto’s op de A12 bij Babberich op elkaar botsten, bij een file ontstaan door de controles. Een paar dagen later overleed een busbestuurder bij de grens op de A1 nadat hij op een stilstaande vrachtwagen was geklapt. Eerder al lieten een 26-jarige Hengeloër en een 31-jarige Pool het leven in controlefiles.
In Duitsland zijn de dodelijke slachtoffers geen onderwerp van gesprek. Laat staan dat de ongelukken in Berlijn leiden tot een heroverweging van het grensbeleid. De controles zijn namelijk meer ingegeven door politieke dan door praktische overwegingen.
Of ze effectief zijn, wordt betwist. De grootste Duitse politievakbond stelt al jaren: de grenscontroles vragen veel capaciteit, maar doen vrijwel niets tegen illegale migratie. Vluchtelingen die zich bij de Duitse grens melden, hebben nog altijd het recht om asiel aan te vragen.
In mei 2025 besloot Alexander Dobrindt, de uiterst conservatieve minister van Binnenlandse Zaken: we gaan toch mensen aan de grens ‘terugwijzen’, weigeren. Dat mag als er sprake is van ‘overbelasting’ van het asielsysteem, maar het is omstreden. Al twee keer concludeerde een rechtbank dat de regering die ‘overbelasting’ onvoldoende heeft aangetoond. De staat ging in beroep, de controles gaan door.
Medewerkers van het laatste Nederlandse tankstation voor de grens aan de A12 zien geregeld de gevolgen: kop-staartbotsingen en files als vast uitzicht. Elders is de ochtendspits deze maandag ruimschoots voorbij, als 2 kilometer voor de Duitse grens de snelheid wordt verlaagd naar 70, dan 50 en vervolgens een rood kruis verschijnt boven een van de twee rijbanen. Een matrixbord wijst erop dat al het verkeer via de afrit wordt geleid.
Terwijl honderden voertuigen na een snelle blik van de grenspolitie mogen doorrijden, wordt onder een witte tent een Flixbus onderworpen aan een controle. Als buspassagier overkwam dat vorig jaar ook de Duitse hoogleraar Europees strafrecht Dominik Brodowski. Nota bene op de terugweg van een conferentie over het veertigjarig bestaan van het Europese opengrenzenverdrag Schengen, werd hij over de grens bij de Luxemburgse plaats Schengen – naamgever van het verdrag – gecontroleerd.
Onwettig, oordeelde hij, en met hem de rechtbank waar hij bezwaar maakte. Het doet Brodowski pijn dat zijn land uitgerekend op het punt van open grenzen de Europese wetten niet naleeft.
‘Vroeger hadden we het niet door als we binnen de Schengenzone een grens overgingen’, zegt hij telefonisch. ‘Met de controles zijn niet alleen fysieke grenzen opgeworpen, maar zijn ook de grenzen in onze hoofden terug. Terwijl onze eenheid juist stoelt op het wegvallen ervan. Nationalisme groeit in Europa, en de grenscontroles dragen daaraan bij.’
Dat de rechtbank, net als in een eerdere zaak over de Oostenrijkse grens, concludeerde dat de controles niet goed zijn onderbouwd, was mede op basis van migratiecijfers. In 2023 werden 350 duizend asielaanvragen gedaan, in 2024 250 duizend, in 2025 170 duizend. In april was het aantal aanvragen een derde minder dan een jaar eerder.
De grenscontroles werken, concludeerde de Duitse minister Dobrindt begin mei. Nadere bestudering van de aantallen laat echter iets anders zien. Van de 42 duizend mensen die in 2025 aan de grens werden geweigerd, waren er nog geen duizend asielzoekers. Voor het overgrote deel gaat het om mensen met een inreisverbod, zoals criminelen of hooligans, of mensen die geen geldig visum hebben maar ook niet komen voor asiel.
Het hoofd van de Duitse immigratiedienst zei tegen weekblad Der Spiegel dat de controles wel degelijk een ‘dempende’, afschrikwekkende werking hebben op mensensmokkel. Maar andere factoren zijn mogelijk belangrijker voor de afnemende asielaanvragen. De oorlog in Syrië is goeddeels voorbij. Controles aan Europese buitengrenzen zijn strenger geworden. En eerdere Duitse antimigratiemaatregelen hebben impact, zoals beperking van gezinshereniging. Maar grenscontroles?
Wetenschappelijk is het nut nauwelijks te onderbouwen, zei migratiewetenschapper Victoria Rietig van de denktank Deutsche Gesellschaft für Auswärtige Politik in het ARD-nieuws. ‘Als het aantal weigeringen aan de grens omhooggaat, zegt men: we leggen verborgen migratie bloot. Als de aantallen naar beneden gaan, zegt men: de controles schrikken af. En als ze gelijk blijven, heet het: we stabiliseren de situatie.’ Wetenschappelijk natuurlijk ‘volledige onzin’, zegt Rietig, ‘maar politiek is het geniaal.’
Ondertussen ziet het Duitse electoraat niet wat glasvezelmonteurs Makhloufi en Zahraoui wel dagelijks aanschouwen als ze via de A12 Duitsland inrijden. ‘We komen regelmatig uit een megafile, maar dan staat er helemaal niemand te controleren.’
Bij klagende reizigers en Nederlandse regioburgemeesters voegt zich nu voorzichtig de Nederlandse regering. Hoewel behoedzaam geformuleerd, klinkt dringender het verzoek om de grenscontroles in elk geval anders te organiseren.
‘Wij begrijpen de Duitse zorgen, en sturen op onze beurt aan op oplossingen die minder overlast geven’, zei de Nederlandse ambassadeur in Berlijn, Hester Somsen, onlangs tegen de Volkskrant. ‘Zoals mobiele teams, cameratoezicht, gebruik van sensoren en andere technologie.’
Maar de Duitsers blijven vasthouden aan de controles. De huidige bondskanselier, de conservatieve CDU-leider Friedrich Merz, voerde in de aanloop naar de verkiezingen in februari 2025 campagne op het hardste immigratiebeleid dat een politieke middenpartij in de EU ooit beloofde. Onder zijn leiding zou geen enkele asielzoeker Duitsland nog binnenkomen.
Merz wordt verweten dat hij zo ver naar rechts opschoof in een – tot nu volstrekt vergeefse – poging stemmers bij de extreemrechtse AfD weg te halen of te houden. Maar ook Merz zelf, net als velen binnen zijn partij, is in zijn standpunten verhard. Dat komt mede door een aantal dodelijke aanslagen door afgewezen asielzoekers.
En op dit moment bevindt de Duitse regering, waarin de CDU samenwerkt met de sociaaldemocratische SPD, zich in een diepe crisis. Merz wordt door zijn achterban verweten aan de leiband te lopen van de SPD, die kritisch op de controles is. Nu toegeven zou hem veel politiek kapitaal kosten.
Dus gaan de controles door, dodelijke ongelukken ten spijt, in elk geval tot 15 september. In de aanloop daarnaartoe, vanaf medio juni, treedt het Gemeenschappelijk Europees Asielsysteem in werking.
Dat voorziet in opvangcentra aan de EU-grenzen voor asielzoekers met geringe kans op een succesvolle aanvraag, in Nederland ‘veiligelanders’. Ook wordt de definitie daarvan uitgebreid. Pas als er een ‘werkend systeem’ in Europa komt, zegt Dobrindt, zal Duitsland de controles staken.
‘Totale onzin voor de bühne’, concludeert Remco (57), die als medewerker van een logistiek bedrijf veel in Duitsland moet zijn en niet met zijn achternaam in de krant wil. ‘Denk je nou echt’, zegt hij met een koffie in de hand bij de Nederlands-Duitse grens, ‘dat mensensmokkelaars deze route nemen? Die pakken een van de vele grensweggetjes waar ze niet controleren.’
‘Begrijp me goed, ik ben niet links, ik vind asiel een groot probleem, maar dit is niet de oplossing. Hier pak je alleen werkende mensen zoals wij mee.’
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant