Acteur Leyb Elias Een neef van Anne Frank die met haar opgroeide gaf al zijn kleinkinderen een exemplaar van haar dagboek. Een van hen, Leyb Elias (28), maakte een documentaire over haar. „We kunnen ons niet voorstellen, nou ja, ík kan me niet voorstellen hoe het is om niet te kunnen rennen en springen.”
Leyb Elias
„Anne Frank is altijd een deel van mijn leven geweest”, zegt Leyb Elias. „Mijn opa Buddy praatte altijd veel over Anne en haar zus Margot. Die herinneringen waren heel belangrijk voor hem.” Leyb Elias (28) is acteur en presenteert Anne Frank was Here, een YouTube-documentaire over de betekenis van Anne Frank voor jonge mensen.
In acht video’s van tien minuten, geproduceerd door de Anne Frank Stichting, bezoekt Leyb historische plaatsen als Auschwitz, het Achterhuis en het geboortehuis van Anne Frank in Frankfurt. Maar even belangrijk zijn de gesprekken met idealistische jongeren die nu strijden tegen discriminatie en oorlog, en die geloven in de kracht van de dialoog.
Net als hun ouders en grootouders is Leyb Elias (Bazel, 1997) acteur. Die was te zien in tien Duitse films en series en speelde bij de Münchner Kammerspiele en toneelgroepen in Würzburg, Berlijn, Hamburg. In 2019 speelde Elias in München de titelrol in Alice in Wonderland, en in 2022 in Würzburg in Das Tagebuch der Anne Frank. Elias is dit seizoen verbonden aan het Schauspiel Hannover, waar die onder meer speelt in Pride, een feestelijke performance van Falk Richter over queer zijn.
Leyb Elias is familie van Anne Frank; het kleinkind van de neef van Anne, om precies te zijn. Het leven van Leybs opa, Buddy Elias (1925-2015), stond in het teken van de herinnering aan zijn nicht. Hij was 35 jaar lang voorzitter van het Anne Frank Fonds in Bazel, beheerder van het dagboek. Leyb Elias wil zich nu ook inzetten voor het erfgoed van Anne Frank.
„Zeker, hij groeide met ze op toen ze in Frankfurt woonden. Buddy was van de leeftijd van Annes zus Margot, maar hij was closer met Anne. Ze hadden dezelfde vrolijke energie en dezelfde humor. Hij vertelde hoe ze zich samen verkleedden, lol trapten en de hele familie vermaakten. Buddy zei altijd dat Anne zeker iets met kunst was gaan doen als ze was blijven leven – schrijven of acteren of allebei. In de jaren dertig, toen de nazi’s opkwamen, is het gezin van Buddy naar Zwitserland vertrokken en het gezin van Anne naar Amsterdam. Ze stuurden elkaar nog wel brieven, en het gezin van Anne kwam langs in Bazel, totdat ze in de onderduik verdwenen.”
„Als je opgesloten zit, heeft dat een enorme impact op je persoonlijkheid. We kunnen ons niet voorstellen, nou ja, ík kan me niet voorstellen hoe het is om niet te kunnen rennen en springen.”
Anne Frank
„Opa Buddy gaf het cadeau aan al zijn kleinkinderen als ze twaalf werden, dus ook aan mij. Ik dacht: wow, ze was pas vijftien! Ik voelde me gehoord, we waren ongeveer even oud. Ze beschreef uit de eerste hand dingen die jongeren bezighouden, dat was bijzonder. Ik bedoel, de meeste schrijvers zijn volwassenen. Mensen van vijftien worden onderschat, ik had het gevoel dat ze voor ons opkwam.”
„Als je niets te doen hebt, geen smartphones en al die dingen, dan moet je wel creatief worden. Maar ik denk ook dat het in haar zat. Zoals mijn opa over haar zei: Anne was heel intelligent en had een bijzondere manier om zich te uiten.”
„Allereerst willen we doorgeven wat er is gebeurd. Ten tweede: overeenkomsten zoeken met wat er op dit moment gaande is. Discriminatie is nooit verdwenen en oorlogen zijn nooit gestopt. Ten derde: hoe kunnen we de toekomst veranderen door naar het verleden te kijken? Herinneren betekent niet alleen terugkijken, maar ook naar nu kijken en vooruitkijken. Hoe kunnen we samenleven met mensen die we niet kennen of voor wie we bang lijken te zijn? Hoe kunnen we samen aan tafel zitten, ook al zijn we het niet overal mee eens?”
Anne Frank (Frankfurt 1929 – Bergen-Belsen 1945) zat met haar gezin tijdens de Tweede Wereldoorlog ondergedoken in Amsterdam. Afgezien van Annes vader Otto Frank werd het hele gezin door de nazi’s vermoord. Het dagboek dat Anne in de onderduik schreef, Het Achterhuis, werd na de oorlog een internationale bestseller en maakte van de tiener het symbool van de Shoah, de genocide op zes miljoen Joden. Miljoenen toeristen bezoeken jaarlijks haar onderduikadres, het Anne Frank Huis.
„De Holocaust als de grootschalige industrialisering van moord is inderdaad nergens mee te vergelijken. Maar misschien kunnen we wel iets leren van de voorgeschiedenis. Hoe heeft het zover kunnen komen? Hoe begrijpen we waar het fascisme echt begint? Je kunt als uitgangspunt nemen dat ieder mens evenveel waard is als ieder ander mens. Dit is iets wat we kunnen toepassen op veel hedendaagse problemen.”
„Ik denk dat de kern is: met elkaar blijven praten, ook al heb je meningsverschillen, dat is echt heel belangrijk. En het is ook belangrijk om het oneens te zijn over sommige dingen.”
„Nou, dat hangt ervan af. Natuurlijk probeer ik altijd eerst met mensen te praten. Maar als de persoon aan de andere kant mijn grondhouding – dat iedereen hetzelfde respect en dezelfde rechten verdient – in de kern wil vernietigen, dan is er natuurlijk wel een grens.”
Sinds twee jaar treedt Leyb Elias met zus naar buiten als culturele erfgenamen van Anne Frank, en zetten ze zich in om van het familiehuis in Bazel, het Elias-Frank-Haus, een plaats te maken van waaruit ze de herinnering aan de Shoah levend houden en tegelijk aandacht vragen voor discriminatie, racisme en antisemitisme in deze tijd.
„Het blijft vreemd dat je een museum binnenloopt en de gezichten van je familie ziet. Verder had ik niet echt de keuze om me wel of niet tot Anne en haar erfenis te verhouden. Het was gewoon iets wat ik meekreeg. Ik voel me verantwoordelijk om daar zorgvuldig mee om te gaan. Mijn zus en ik richten ons op de vraag: hoe kan gedenken werken voor de derde generatie?”
„Nee, geen museum. Het moet een soort ontmoetingsplek worden. We willen politieke evenementen en educatieve projecten organiseren. Tegelijk willen we het familiehuis behouden. Het was het toevluchtsoord voor mijn familie, de plek waar ze de Holocaust hebben overleefd. Toen Annes vader Otto Frank uit Auschwitz werd bevrijd, kwam hij naar Bazel toe. Dus het was ook een toevluchtsoord voor het enige overlevende familielid. Mijn grootmoeder woont er nog steeds.”
„Nou, dat was best moeilijk, want ik wilde mezelf nooit vergelijken met Anne. En als acteur probeer je wel je eigen persoonlijkheid en die van je personage samen te brengen. Dus nu moest ik overeenkomsten vinden, of ik dat nu wilde of niet, want dat is mijn werk. Anne is iemand die zo vertrouwd voor me is, met wie ik al mijn hele leven te maken heb. Soms bekeek ik het vanuit een professioneel acteursperspectief, en soms putte ik uit de kennis die ik als familielid had. En ik probeerde dat te combineren.”
„Ik moest iets naar buiten brengen wat echt heel persoonlijk is, in een politieke context. Daar moest ik wel even over nadenken. Tegelijk sloot dit goed aan bij wat mijn zus en ik besloten te gaan doen.”
„Zeker, ik beschouw mezelf als een queer-activist. Als we niet vechten voor gelijkheid voor iedereen, dan heeft de strijd geen zin. We zitten er allemaal samen in, of we nu bondgenoten zijn of deel uitmaken van een gemarginaliseerde groep.”
„Wat me vooral opviel was hoeveel mensen zijn geraakt door Annes verhaal. En hoeveel mensen hun best doen om te strijden tegen discriminatie en oorlog in haar naam. Dat is volgens mij de boodschap van Anne Frank: de hoop die voortkomt uit het wakker worden en besluiten je stem te laten horen om de wereld ten goede te veranderen.”
Leyb Elias