Emmanuel Carrère (1957) is mijn favoriete Franse schrijver. Als hij het over zijn eigen leed of zijn familie heeft, weet hij me mateloos te boeien. Vooral door zijn genadeloze opstelling jegens zichzelf en ieder ander.
In zijn nieuwste boek, Kolkhoze, doet hij opnieuw onderzoek naar zijn familie. Over zijn adellijke grootvader Georges Zourabischvili had hij in 2007 al Un roman Russe geschreven. Het was het verhaal van een Georgische aristocraat die na de Russische Revolutie naar Frankrijk vluchtte, in de Tweede Wereldoorlog voor de nazi’s werkte en in 1944 door het verzet werd geëxecuteerd, Door die onthulling raakte hij gebrouilleerd met zijn moeder, die dat beladen verleden het liefst verborgen had gehouden.
In Kolkhoze heeft hij nu ook aandacht voor zijn andere voorouders uit tsaristisch Rusland, die een even boeiende geschiedenis hebben, al was het maar omdat ze eindigen als berooide vluchtelingen in Frankrijk. Gevoegd bij de geschiedenis van Carrères vader, een Franse assuradeur, vormt hun lot echter ook de basis voor wat in de rest van Kolkhoze wordt verteld. En dat is behalve het verhaal van Carrères ouders, die in de Franse meritocratie opklimmen tot de hoogste functies, ook een zoektocht naar wat zij hun kinderen hebben meegegeven.
De titel van het boek verwijst zowel naar de collectieve boerderijen in de Sovjet-Unie als ook naar een gezinsritueel van de Carrères. Hierin legden Emmanuel en zijn twee zusjes als kind hun matrassen bij hun moeder in de slaapkamer om kolchoz te spelen. Op zo’n moment is er warmte en saamhorigheid in het gezin, terwijl overdag alles om de carrière van hun moeder draait.
Die moeder, Hélène Zourabischvili (1929-2023), maakt na haar afstuderen aan de Sciences Po in 1952 en haar huwelijk gestaag carrière in de academische wereld. In 1978 publiceert ze L’Empire éclaté, waarin ze het uiteenvallen van de Sovjet-Unie voorspelt. Ze is op slag beroemd en wordt de belangrijkste adviseur van de president als het over het Kremlin gaat.
Hélène ziet Rusland zoals haar ouders deden: als een imperialistische grootmacht die gerespecteerd moet worden. Dat het onder Poetin in een autoritaire staat is veranderd, dringt niet tot haar door. Ook omdat ze dweept met de Russische cultuur en de Russische Ziel, die ze in Poetin herkent. Regelmatig gaat ze bij hem op bezoek, blind als ze is voor zijn ware bedoelingen. Tegenover president Macron zegt ze begin 2022 nog dat Poetin Oekraïne nooit zal binnenvallen. Voor Zelensky koestert ze vooral minachting.
Na een bezoek aan Macron wordt Hélène door de contraspionagedienst aangehouden, omdat ze haar gesprekken met de president op haar telefoon heeft opgenomen om die naar een Signal-account te sturen dat mogelijk van Poetin is. Het leidt tot haar ontluistering als groot Ruslandkenner.
Haar zoon laat daarmee zien dat zelfs iemand als zij in de val van de Russische propaganda kan trappen, uit nostalgie, loyaliteit aan haar ouders en misplaatst patriottisme. En ook al veroordeelt hij haar naïviteit, toch houdt hij van haar. Zeker als op haar sterfbed het gezin weer eens kolchoz speelt.