Onderhandelingen Hij vindt zichzelf de grootmeester van de deal, maar de diplomatie van de Amerikaanse president Donald Trump loopt spaak. Zeker rond Iran, waar de VS zelf partij zijn.
De Amerikaanse president Donald Trump komt aan bij het Witte Huis, 12 april.
Bombardementen hebben plaatsgemaakt voor een omineuze stilte. De oorlog tussen de Verenigde Staten en Iran is drie weken geleden met een staakt-het-vuren in een fase van gespannen afwachting gegleden, maar zicht op beëindiging van het conflict is er nog steeds niet.
De patstelling is voor iedereen zichtbaar in de Straat van Hormuz, die met een dubbele blokkade is afgegrendeld. De VS verhinderen de vrije doortocht naar Iraanse havens; Iran belemmert scheepvaart in de flessenhals. Intussen kampt de wereld met een olieprijs van rond 110 dollar per vat en een tekort aan kunstmest.
Een gevechtspauze is een uitgelezen kans voor diplomatie. Maar die leverde nog geen vooruitgang op. Voor Iran is standhouden onder Amerikaanse druk een overwinning. Op den duur kan het Iraanse regime het moeilijk krijgen in een Amerikaanse wurggreep, maar voorlopig is de tijd in het voordeel van Teheran. De VS, daarentegen, willen zichzelf liefst zo snel mogelijk bevrijden uit het drijfzand waarin ze zichzelf hebben vastgezet. Vooralsnog is Washington niet in staat om militaire superioriteit om te zetten in winst aan de onderhandelingstafel.
De militaire overmacht van de VS was niet genoeg om Iran klein te krijgen. Gaat Iran nu ook nog aantonen dat de Amerikaanse president Donald Trump niet de briljante dealmaker is die hij altijd beweerde te zijn? Het sluiten van „deals” is de kern van Trumps zorgvuldig opgebouwde publieke persoonlijkheid. Wie hem daar weet te raken, raakt hem goed.
Zelfs de loyaalste bondgenoten van de VS, zoals Duitsland, deinzen er niet meer voor terug Trumps debacle openlijk te benoemen. Bondskanselier Friedrich Merz zei afgelopen weekend onomwonden dat de VS niet goed hadden nagedacht over de oorlog en geen exit-strategie hebben. De Iraniërs zijn goed in „niet-onderhandelen”, de VS worden „vernederd”.
Uit de diplomatieke gereedschapskist kiest Trump vaak hetzelfde gereedschap: dreigen en straffen. In het Pentagon circuleerde vorige week het idee om het Verenigd Koninkrijk, dat in eerste instantie het gebruik van militaire bases voor bombardementsvluchten op Iran verbood, te straffen door zijn claim op de Falklandeilanden aan te vechten.
Trump ziet zichzelf als de almachtige aanvoerder van een supermacht, maar beseft niet dat permanente intimidatie schaduwkanten heeft. Slachtoffers gaan op zoek naar alternatieven. De premier van Canada, die het zwaar te verduren heeft van Trump, is volgende week bijvoorbeeld te gast bij de Europese Politieke Gemeenschap, een praatgroep van Europese leiders. Bovendien verspelen de VS met machtsvertoon razendsnel goodwill. Europeanen geven de VS maar één soms hooguit twee sterren voor hun rol in de wereld, aldus een peiling van Politico die vóór de oorlog tegen Iran werd afgenomen. En er zijn situaties waarin dreigen alleen niet meteen helpt – de patstelling in de Golf is zo’n situatie.
Dreigementen zijn effectief, totdat ze ontmaskerd worden als bluf. Trump dreigde de Iraanse beschaving weg te vagen, maar in plaats daarvan kwam er een staakt-het-vuren. Het dreigement van militaire escalatie is daarmee niet helemaal van tafel, maar maakt minder indruk. Ook Iran weet dat een serieuze hervatting van de strijd, zeker als die gepaard gaat met Amerikaanse manschappen op Iraanse bodem, héél slecht ligt bij Trumps achterban. Ook in Teheran ziet men dat Trump in de peilingen daalt en dat het gemor aan de pomp toeneemt.
Trump heeft niet de allerbeste kaarten en heeft lak aan beproefde spelregels voor onderhandelingen. Zo worden de hoogste leiders in de beginfase meestal uit de wind gehouden. Pas als diplomaten een basis hebben gelegd, worden onderhandelingen Chefsache. Trump stuurde meteen zijn tweede man, JD Vance. De vicepresident vloog naar Islamabad en de hele wereld keek mee hoe hij na 21 uur praten onverrichterzake weer naar huis vloog.
Trump is op dit punt tamelijk hardleers. In zijn eerste termijn negeerde hij alle diplomatieke wetten en talloze adviezen door zonder voorbereiding zelf het gesprek aan te gaan met Kim Jong-un. De eerste ontmoeting tussen een zittende Amerikaanse president en de leider van pariastaat Noord-Korea leverde Trump veel aandacht op, maar hij boekte nul resultaat. Noord-Korea is nu gevaarlijker dan in 2017.
Opvallend in de Iran-onderhandelingen is de afwezigheid van Marco Rubio, minister van Buitenlandse Zaken en formeel de hoogste diplomaat van de VS. Rubio heeft twee functies. Hij leidt het State Departement én is de voorzitter van de Nationale Veiligheidsraad, de denktank en het coördinatiecentrum voor buitenlands beleid in het Witte Huis. Het is voor het eerst sinds de jaren zeventig dat één man zowel minister als veiligheidsadviseur is (Henry Kissinger combineerde beide rollen van 1973 tot 1975). Amerikaanse analisten constateerden dat Rubio nauwelijks naar het buitenland reist en liefst in de nabijheid van Trump opereert.
Vicepresident JD Vance spreekt tijdens een persconferentie met naast hem de gezanten Jared Kushner (l.) en Steve Witkoff .
Diplomatie is een vak, een terrein voor specialisten. Trump leunt liever op vertrouwelingen dan op beroepsdiplomaten. Keer op keer brengt hij schoonzoon Jared Kushner en golfmaatje en projectontwikkelaar Steve Witkoff in stelling, twee ondernemers die ervaring hebben met zakelijke transacties. Voormalig vastgoedbaas Trump kiest mensen die zijn taal spreken en die hij vertrouwt.
Kushner en Witkoff kijken naar complexe politieke en culturele conflicten alsof het economische transacties zijn. Ze werken in een klein team, dat wel specialisten raadpleegt, maar veel in eigen hand houdt, bleek uit een profiel van Politico. Ze hebben een overvolle agenda. Soms spreken ze op één dag met Iraanse, Russische en Oekraïense delegaties. De VS hebben het trage, moeizame en vaak saaie werk van het smeden van politieke overeenkomsten vervangen door de jacht op snelle persoonlijke deals.
De sterkste troef van het duo is hun directe band met de president. Maar ze hebben geen formele functie. Ze vallen buiten de gangbare diplomatieke categorieën. Formele onderhandelingen tussen staten worden door overheidsfunctionarissen gevoerd en vaak spelen op de achtergrond informele contacten tussen maatschappelijke organisaties of wetenschappers een rol.
Die informele status maakt ze kwetsbaar voor het verwijt dat ze privézaken en diplomatie met elkaar vermengen. „In deze nieuwe stijl van diplomatie is de grens tussen nationaal belang en privébelang heel dun”, schreef ngo Diplo over de „Kushnerdoctrine”. Kushner onderhandelt met functionarissen uit het Midden-Oosten over politieke kwesties, terwijl hij in die landen ook zaken doet. Een aantal landen in de regio heeft via staatsfondsen miljarden in Kushners investeringsfonds belegd.
Soms zijn Trumps gezanten succesvol, soms niet. In Trumps eerste termijn zette Kushner zijn tanden in het Palestijns-Israëlische conflict. Zonder resultaat. Hij had wel succes in het verbeteren van de relaties tussen Israël en een aantal Arabische landen, vastgelegd in de Abraham-akkoorden. Die werden gezien als het belangrijkste diplomatieke succes van Trump I.
Witkoff en Kushner speelden ook een belangrijke rol in het staakt-het-vuren in Gaza en de bijbehorende gevangenenruil, al waren ook landen uit de regio nauw betrokken. Hoewel de gevechten over hun hoogtepunt heen zijn en er meer humanitaire hulp naar Gaza gaat, is van een duurzame vrede geen sprake. Volgens Palestijnse bronnen vielen sinds het staakt-het-vuren van oktober meer dan 800 doden.
Witkoff was daarnaast maanden de spil in onderhandelingen die tot een overeenkomst tussen Oekraïne en Rusland moeten leiden. In talrijke gespreksrondes werd Oekraïne tot vergaande concessies gedwongen, maar die afgedwongen inschikkelijkheid was niet genoeg om Rusland tot serieuze onderhandelingen te verleiden. Poetin speelde het spel mee, stuurde gezanten, maar hield vast aan eisen die voor Kyiv onverteerbaar waren. Met de Amerikaans-Israëlische aanval op Iran zijn de gesprekken over Oekraïne even uit het zicht verdwenen. Team Trump heeft zich op iets nieuws gestort.
Ministers van Buitenlandse Zaken en hoge vertegenwoordigers van de EU kwamen in juli 2015 in Wenen bijeen ter gelegenheid van het akkoord met Iran.
Donald Trump spreekt tijdens een protest tegen de overeenkomst met Iran in Washington op 9 september 2015.
Een van de meest opzienbarende internationale overeenkomsten van de afgelopen jaren was de nucleaire deal die Iran in 2015 sloot met de VS en Europa. Aan de afspraken was tien jaar gewerkt. Iran zou zijn nucleaire activiteiten tot een minimum beperken. In ruil daarvoor werden economische sancties opgeheven. Het Atoomagentschap van de VN kreeg de taak om de Iraanse nucleaire installaties te inspecteren.
De basis voor gedetailleerde gesprekken werd in alle stilte gelegd. In de slotfase bivakkeerden tientallen diplomaten, nucleaire experts en politici wekenlang in hotels in Genève en Wenen. De Europeanen borgen hun mobieltjes op in de minibar, in de veronderstelling dat ze dan niet afgeluisterd konden worden. De Amerikaanse delegatieleider, minister van Buitenlandse Zaken John Kerry, stapte in die dagen in Zwitserland eens op zijn racefiets en brak zijn been. Hij onderhandelde in de slotfase achttien dagen met Iran, soms sprak hij de Iraanse minister meerdere keren op een dag.
De Iraniërs wisten ook die onderhandelingen tot het uiterste te rekken. Maar uiteindelijk lag er een gedetailleerde overeenkomst van tientallen pagina’s, waarin iedereen zich kon vinden. Bijna iedereen. Donald Trump vond het de slechtste deal die de VS ooit hebben gesloten. Het grootste nadeel van de deal was in zijn ogen vermoedelijk dat president Obama hem had gesloten. Eenmaal aan de macht stapte Trump uit de overeenkomst. Teheran zei zich bedrogen te voelen en achtte zich niet meer gebonden aan de afspraken. De Irandeal, voluit het Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA), was het tegenovergestelde van een snelle afspraak op hoofdlijnen in de stijl van Kushner en Witkoff.
De VS en Israël probeerden de Iraanse nucleaire installaties vorige zomer en eerder dit jaar met bombardementen te vernietigen. Het is niet duidelijk wat er van over is.
Iran wil nu eerst onderhandelen over het heropenen van de Straat en dán over het nucleaire programma. Trump heeft die aanpak afgewezen. Hij wil het graag als één pakket behandelen. Vaak wordt in onderhandelingen een probleem opgesplitst in deelproblemen om dan eerst de eenvoudige klussen aan te pakken. Het idee is dat eenvoudigere overeenkomsten een vertrouwensbasis leggen die de aanpak van de moeilijke onderwerpen versoepelt. Wel geldt dan vaak dat alle ‘tussen-akkoorden’ pas van kracht worden als over álles overeenstemming is bereikt.
Het is onduidelijk wat zich achter de schermen afspeelt, maar duidelijk is wel dat Trump voor zijn grootste diplomatieke puzzel tot nu toe staat. Kushner en Witkoff hebben dan wel ervaring met andermans conflicten, maar nu zijn de VS zelf partij en is de tegenstander een doorgewinterde onderhandelaar die geen enkele reden heeft de VS te vertrouwen.