Oorlog in Oekraïne Na een ijskoude, dodelijke oorlogswinter klinken dit voorjaar voorzichtig optimistische geluiden over de positie van Oekraïne. De frontlijn stabiliseert en de Oekraïense defensie-industrie floreert. Maar analisten waarschuwen voor een juichstemming.
Een Oekraïense piloot oefent met een zogeheten FPV-drone tijdens een trainingssessie.
Zelfs president Donald Trump wist het niet te voorkomen. Op Prince Sultan Air Base, een belangrijke Amerikaanse luchtmachtbasis in Saoedi-Arabië, worden sinds enkele weken in alle stilte Amerikaanse vliegtuigen, helikopters en andere wapensystemen ter waarde van miljarden dollars tegen Iraanse aanvallen beschermd door een counter-drone-luchtafweersysteem van Oekraïense makelij.
Persbureau Reuters meldde woensdag dat de Amerikanen de Oekraïense dronetechnologie gebruiken op de basis, zo’n 650 kilometer van Iraanse bodem. Het inhuren van Oekraïense luchtafweer is opmerkelijk, want het gebeurde kort nadat president Trump stellig had gezegd dat de Amerikaanse strijdkrachten „meer kennis van drones [hebben] dan wie dan ook”. De Amerikaanse defensiestaf denkt daar kennelijk anders over.
De Amerikaanse vraag naar het Oekraïense commando- en controlesysteem Sky Map is symbolisch voor de razendsnelle opmars die de Oekraïense innovatieve defensie-industrie doormaakt. Het leverde president Volodymyr Zelensky dit voorjaar tijdens een diplomatieke bliksemtournee een handvol samenwerkingsovereenkomsten en een hoop goodwill op in de puissant rijke Golfstaten.
Het zijn maar enkele lichtpuntjes na een loodzware en dodelijke oorlogswinter, waarin miljoenen Oekraïners werden geteisterd door ijzige kou, mede veroorzaakt door de aanhoudende Russische raket- en drone-aanvallen op de energievoorziening, en na een jaar waarin Trump eerder Oekraïne tegenwerkte dan hielp. Dit voorjaar kregen de belaagde Oekraïners meer nieuws om zich over te verheugen.
De Russische opmars verliep al traag, maar lijkt nu grotendeels gestopt, en de Oekraïense aanvallen op de Russische olie-industrie gooien zichtbaar zand in de oorlogseconomie van het Kremlin. „Oekraïne handelt en presteert alsof het het strategische momentum heeft in deze oorlog, en daar is veel voor te zeggen”, schrijft de Australische oud-generaal en militaire analist Mick Ryan deze week.
„Zelensky heeft de wind in de zeilen”, zegt Tim Sweijs, onderzoeksdirecteur bij het Haagse Centre for Strategic Studies (HCSS). „Dit is een heel duidelijk teken dat Oekraïne battle tested equipment heeft, een grote defensie-industrie waarvan volgens schattingen zo’n 20 procent niet gebruikt wordt. Ze hebben een heel indrukwekkend, gelaagd luchtverdedigingssysteem opgebouwd, van onderop, waarbij ze heel precies bepalen welke munitie ze tegen welk doel inzetten.”
Oekraïne, zegt Sweijs, heeft de onzekere wereld iets te bieden. „Zelensky springt gewoon keihard in dat gat. Hij heeft de kaarten en speelt ze slim uit. Dat geeft hem drie dingen: harde knaken, waarmee hij de Oekraïense samenleving draaiend kan houden. Hij kan er ook Patriot-raketten mee kopen, bijvoorbeeld in het Midden-Oosten. En als derde – dat is nog interessanter: Oekraïne krijgt meer diplomatieke steun.”
Door Russische aanvallen op energie-infrastructuur in onder meer Kyiv waren veel bewoners verstoken van warmte. In het centrum van de hoofdstad werden centrale punten ingericht voor bewoners om even warm te kunnen worden.
Ook Michelle Haas, onderzoeker internationale politiek aan de Universiteit Gent, ziet dat voor Oekraïne „het tij een beetje aan het keren is” en dat het land een extra troef bezit. Het land is momenteel in het voordeel met innoveren ten opzichte van Rusland, zegt zij. „In de oorlog draait het om de vraag: welk land kan zo snel mogelijk innoveren en zijn industrie opschalen? Zelensky zet daar heel hard op in. Twee systemen staan tegenover elkaar. Een autocratische en rigide staat als Rusland is minder flexibel dan een land als Oekraïne waar de bevolking in woonkamers drones ontwikkelt en sneller schakelt, waarbij het kan rekenen op samenwerking met Europese landen.”
De Oekraïners tonen de wereld graag hoe ver ze zijn. In een gelikte video is te zien hoe Zelensky rondloopt in een hal vol Oekraïense hightechdrones, raketten en ander glimmend wapentuig. In hetzelfde filmpje claimt de president de Oekraïense inname van een Russische positie aan het front met gebruik van uitsluitend drones en gevechtsrobots. Het zou gaan om een primeur in de oorlogsgeschiedenis.
Die Oekraïense claim is onmogelijk onafhankelijk te verifiëren, maar het benadrukt de trots van Kyiv op zijn innovatieve oorlogsindustrie. „Het is ook een informatieoorlog”, zegt Haas. „Zo van: wij hebben nu deze nieuwe troef in handen. Wij zijn in staat om dit te doen. Dit is onze innovatie. Je moet een positief verhaal bieden aan de bevolking.”
Tegelijkertijd is het strategische communicatie, zegt Haas. De video kwam uit na de diplomatieke reis van de Oekraïense president door het Midden-Oosten en Europa. „Zelensky beoogt met het filmpje samenwerkings- en veiligheidsakkoorden te sluiten met andere landen door aan te tonen wat Oekraïne te bieden heeft op innovatievlak.”
Oekraïne heeft de rest van de wereld ook echt wel wat te bieden, onderstreept Tim Sweijs. Hij verwijst niet alleen naar de bescherming van Amerikaanse en legerbases in de Golfstaten met Oekraïense luchtafweer, maar ook naar een situatie die zich afgelopen najaar voordeed in Polen, waar een twintigtal Russische nepdrones – gemaakt van piepschuim en hout – diep in het NAVO-luchtruim doordrongen. „Het was heel saillant dat de krijgsmachten in West-Europa drieënhalf jaar na die grootschalige Russische invasie in Oekraïne F-35’s moesten laten opstijgen om Russische nepdrones uit de lucht te schieten met raketten van ruim 1 miljoen dollar per stuk. Ondertussen heeft Oekraïne zeshonderd of zevenhonderd counterdroneteams die hun eigen land beschermen tegen Russische drones. In de Emiraten schoten ze vorige maand met Patriot-raketten op drones. Zelfs de sjeiks, die zwemmen in het geld, kunnen dat financieel niet volhouden. Maar ook wat betreft de productie van raketten is dat niet bij te houden.”
Amerikaanse Patriot-raketten kosten 4 miljoen dollar per stuk, terwijl meestal twee, soms drie van deze onderscheppingsraketten worden afgeschoten om één inkomend projectiel uit de lucht te halen. Eén Iraanse Shahed-drone kost zo’n 20.000 dollar. In de Iran-oorlog verschoten de Amerikanen zeker 1.200 Patriots, schreef The New York Times vrijdag. De relatief goedkope en technologisch geavanceerde Oekraïense hulp komt de Amerikanen dus als geroepen.
De groeiende kracht van het indrukwekkende Oekraïense drone-arsenaal en de sterk verbeterde luchtverdediging is ook direct zichtbaar in de oorlog tegen Rusland. Aan de ruim duizend kilometer lange frontlinies is Oekraïne in de „sterkste positie” in een jaar, zei minister van Buitenlandse Zaken Andrii Sybiha deze week. Die veerkracht dankt Oekraïne aan zijn superioriteit op het gebied van drones, aldus Sybiha.
Zijn uitspraken worden ondersteund door de analyses van het Institute for the Study of War (ISW), een Amerikaanse denktank die de oorlog in Oekraïne op de voet volgt. Daaruit blijkt dat de Russische bezetter in maart geen terrein heeft veroverd in Oekraïne. Dat was voor het eerst sinds september 2023. De laatste maanden herovert Oekraïne zelfs stukken grondgebied, enkele honderden vierkante kilometer aan de zuidoostelijke frontlijn.
Aan het front zijn drones inmiddels verantwoordelijk voor meer dan driekwart van alle slachtoffers.
Ook daar spelen drones een doorslaggevende rol. Op het slagveld zijn drones inmiddels verantwoordelijk voor meer dan driekwart van alle slachtoffers. Mede door het succes van de Oekraïense drones heeft Kyiv zich ten doel gesteld elke maand 50.000 Russische militairen uit te schakelen, zo verkondigde minister van Defensie Mychajlo Fedorov bij zijn aantreden begin dit jaar. Het idee hierachter is dat Oekraïne per maand meer soldaten doodt dan Rusland kan rekruteren, waardoor de Russen in Oekraïne een steeds groter tekort aan mankracht krijgen. Sinds december schakelt Oekraïne volgens Kyiv elke maand al meer Russische militairen uit (zo’n 35.000) dan Moskou kan vervangen (ongeveer 30.000).
Volgens minister van Buitenlandse Zaken Sybiha heeft Oekraïne dankzij de inzet van drones op zeer grote schaal het Russische overwicht in mankracht geminimaliseerd. En die verbeterde positie op het slagveld zal Oekraïne in zijn ogen een steviger fundament geven als het aankomt op onderhandelingen, zowel met de VS – de ‘bemiddelaar’ – als met de Russen.
Daarnaast heeft Oekraïne ook in Europa – in elk geval nu – het tij mee. De verpletterende verkiezingsnederlaag die de Hongaarse premier Viktor Orbán onlangs leed, plaveit de weg voor snellere hulp vanuit de Europese Unie; het broodnodige EU-hulppakket van 90 miljard euro is inmiddels vrijgegeven en zal in stappen worden overgemaakt naar Kyiv, terwijl de sancties tegen Rusland opnieuw worden aangescherpt. Zelensky was donderdag aanwezig bij de informele EU-top in Cyprus, waar hij opnieuw pleitte voor Oekraïens lidmaatschap.
Positief is ook, zegt Haas, dat westerse energiesteun een dominante vorm van humanitaire hulp is geworden. Ze verwijst naar het Ukraine Energy Support Fund dat is opgericht om de gevolgen van de Russische aanvallen op cruciale Oekraïense energie-infrastructuur tegen te gaan. In totaal omvat dat fonds 1,89 miljard euro, met de Europese landen als grootste gevers.
Zelensky oogt meer zelfverzekerd dan in de afgelopen jaren. Hij uitte onlangs zelfs kritiek op de Amerikanen, die in zijn ogen te veel leunen op de visie van het Kremlin, en te weinig oog hebben voor de positie van het land dat een overlevingsstrijd voert tegen een agressor. Zelensky liet zich ontvallen dat Trumps gezant Steve Witkoff zich veel te veel laat leiden door zijn goede contacten met de Russische president Vladimir Poetin, die hij regelmatig bezoekt, terwijl hij zich nog nooit heeft laten zien in Kyiv om kennis te nemen van de Oekraïense standpunten.
De Oekraïense president Volodymyr Zelensky oogt meer zelfverzekerd dan in de afgelopen jaren. Onlangs deed hij goede zaken in de Golfregio, donderdag was hij aanwezig bij een informele EU-top in Nicosia.
Dat Oekraïne na vier uitermate zware oorlogsjaren langzaam wat lucht krijgt, wil niet zeggen dat de verhoudingen op het slagveld snel of grootschalig zullen veranderen. De Oekraïners staan niet op het punt om de honderdduizenden Russische militairen uit de bezette gebieden te verjagen, of de Krim te bevrijden. En Moskou zal de oorlog niet opeens staken, weet ook Haas. „Poetin is tot veel bereid om door te vechten.”
En het is maar door welke bril je de oorlog bekijkt, voegt ze eraan toe. Nog altijd vallen er Oekraïense burgerdoden en ligt de Oekraïense energie-infrastructuur in puin. Haas: „Elke dag dat de oorlog doorgaat, is ook een verlies voor Oekraïne.”
Ook Sweijs waarschuwt voor een al te uitbundige stemming rond het Oekraïense momentum. „De pendule in Europa gaat constant heen en weer sinds de grootschalige Russische invasie: van hemelhoog juichend dat Oekraïne gaat winnen en ‘Rusland stelt niks voor’ tot ‘Oekraïne staat op het punt van instorten’. Zelensky speelt zijn kaarten goed uit, maar die zijn niet zo sterk dat hij van landen als India en de Arabische staten kan eisen dat ze hun samenwerking met Rusland verbreken, of druk op Moskou gaan uitoefenen.”
„Oekraïne is veel zelfstandiger geworden”, besluit onderzoeker Haas. Tegelijkertijd is de militaire, financiële en politieke steun fragiel, zegt ze. De Verenigde Staten kunnen plotseling besluiten om geen inlichtingen meer te delen met Oekraïne. „Met de Iran-oorlog erbij is er in Europa binnenlandse politieke druk. De energieprijzen stijgen, waardoor het minder aantrekkelijk wordt om steunpakketten te verlenen en de roep om een voordelig energie-akkoord met Rusland toeneemt. Alles heeft invloed op elkaar.”