DEN HAAG - Het Buitenom in Den Haag is anno 2026 een vrij rustige gracht. Ter hoogte van de historische poort die naar het Binnendoor leidt scheurt af en toe een scooter of auto voorbij, maar dynamisch kun je de plek niet noemen. Dat was zo'n honderd jaar geleden wel anders. Toen zat meubel- en vliegtuigfabriek Pander op die locatie en was het altijd druk en hectisch op de gracht.
Een A-merk; zo zou je Pander in deze tijd gerust kunnen noemen. De fabriek die in 1887 werd opgericht door Klaas Pander maakte chique meubelen. Producten voor burgers, bedrijven en instanties die wat meer te besteden hadden.
'Als er een wagentje van Pander bij je voor de deur stond om spullen af te leveren, dan keken de buren wel zo van: o, kijk eens, die hebben bij Pander besteld!', zegt Harry Berg.
Hij woont in het voormalige fabrieksgebouw en heeft zich flink verdiept in de historie van het verdwenen Haagse bedrijf, waar op het hoogtepunt zo'n 800 mensen werkten.
'Ze maakten tafels, stoelen en kasten. Maar waar ze ook heel erg goed in waren, dat waren van die houten betimmeringen. Handgesneden panelen die je ziet in raadszalen, luxe bioscopen en cruiseschepen', vertelt Harry.
Hoewel de fabriek al lang niet meer bestaat, is het voormalige directiekantoor van Pander er nog wel. Sinds de sluiting van het gebouw in de jaren dertig is dat kantoor vrijwel intact gebleven.
Daar staan ze nog altijd: de klassieke Pander-stoelen met bolpootjes. Die werden een voor een gedraaid in de fabriek en waren voor veel mensen 'typisch Pander'.
Het Haagse bedrijf kon de lat zo hoog leggen omdat ze het hele productieproces in eigen hand hielden. 'De grondstoffen, het hout, het maken van de meubelen en de verkoop. Ze deden de hele lijn', zegt Harry Berg.
Zo was er een eigen houtdrogerij in Rijswijk. Als het hout daar aankwam, liet men het soms wel zeven jaar drogen voordat het naar de fabriek ging.
Het verkopen van de producten gebeurde in het centrum van Den Haag. Nog voordat De Bijenkorf bestond, was er in de Wagenstraat een enorm warenhuis waar alle producten te koop waren.
Het warenhuis doet een beetje denken aan de luxe variant van de Zweedse meubelgigant die wij nu kennen, want net als IKEA had Pander een enorm gebouw vol met stijlkamers.
'Als je een klassieke inrichting wilde, kon je dat ter plekke allemaal uitzoeken. Inclusief het tapijt of behang dat erbij hoorde, want dat hadden ze ook allemaal. Wilde je liever iets in art nouveau of art deco, dan kon je een zaaltje verder', zegt Harry Berg.
'Pander gaf ook zijn eigen tijdschrift uit. Dat werd gratis naar de klanten opgestuurd. Beetje zoals je nu de Allerhande hebt bij Albert Heijn. Dat deden zij toen al', zegt Berg.
Een opmerkelijke periode in de Pander-historie zijn de vliegtuigen. Want die maakte het bedrijf ook vanaf de jaren dertig. Het klinkt onlogisch: een meubelfabriek die zich gaat toeleggen op vliegtuigbouw. Harry Berg legt uit hoe dat kon: 'Een van de directeuren had een zoon die op een hobbyclub zat, die zich bezighield met vliegtuigbouw.'
'En dat is uiteindelijk in Pander terechtgekomen, omdat zij heel goed met hout waren. Veel vliegtuigen waren toen nog van hout. Zeker het interieur van zo'n cockpit met al die knopjes, daar waren zij heel goed in. Ze deden ook veel mee aan luchtshows.'
Vanaf 1933 ging het bergafwaarts met Pander. Het Haagse bedrijf introduceerde in dat jaar de 'Postjager'; een nieuw type vliegtuig. Het toestel vloog in 1934 in brand tijdens een vlucht. Er vielen geen gewonden, maar de imagoschade was enorm.
De brand betekende het einde van de vliegtuigtak van het bedrijf. Begin jaren vijftig vertrok Pander uit de Haagse binnenstad. De meubelfabriek vestigde zich onder meer in Leidschendam en Zoetermeer en ging in 1985 failliet.
Het voormalige fabrieksgebouw aan het Buitenom is tegenwoordig een appartementencomplex. Harry Berg woont er vanaf het begin en wil er niet meer weg: 'Het is nog steeds een stoer industrieel gebouw met die dikke muren. De jongste bewoner hier is drie maanden en de oudste ver in de negentig.'
'Iedereen kent elkaar. Het is echt een klein dorp geworden.'
Source: Omroep West Den Haag