DEN HAAG - 'Komt er een derde wereldoorlog?' Die vraag kreeg de Haagse geschiedenisdocent Christiaan Hoekstra van zijn leerlingen vlak na de inval van Rusland in Oekraïne. Omdat hij die vraag ook niet goed kon beantwoorden, begon hij een reeks gastlezingen op het Maris College met verschillende geopolitieke experts. Het resulteerde uiteindelijk in het boek 'Het Grote Geopolitieke Schaakspel', dat nu in de boekhandel ligt.
De titel Het Grote Geopolitieke Schaakspel verwijst naar een boek van de Amerikaanse oud-veiligheidsadviseur Brzezinski, Het Grote Schaakbord.
'Die term verwijst naar de Koude Oorlog, daar heb je twee grootmachten tegenover elkaar staan. Nu zijn er verschillende grote spelers met ook meerdere borden tegelijkertijd. In feite moet je simultaan leren schaken, je moet op meerdere borden je pionnen verzetten.'
In Het Grote Geopolitieke Schaakspel interviewt Hoekstra twintig experts over de rol van China, India, Rusland, Groot-Brittannië, de Verenigde Staten, Europa en Nederland in een razendsnel kantelende wereldorde. Denk aan de oorlogen in Oekraïne, Gaza en Iran.
'Ik dacht: om die geopolitieke actualiteit toegankelijk te maken, kan ik die experts beter interviewen, zodat het het op papier staat. Leerlingen hebben niet de tijd om dikke boeken te lezen, maar een interview van vijf pagina's vinden ze wel goed te doen.'
Normaal kijkt een geschiedenisdocent terug in de tijd. Maar Hoekstra vindt het minstens even belangrijk om ze op te leiden voor de wereld van morgen, maar dan moet je de actuele situatie in de wereld begrijpen.
'In de jaren negentig was er een enorm democratisch optimisme: iedereen omarmde de democratie. Maar we zitten echt in een democratische recessie. De autocratieën zijn in opkomst.'
Dat baart hem zorgen, want één van de hoeders van de democratie is altijd de Verenigde Staten geweest. 'Ja, in het boek zegt oud-minister Joris Voorhoeve dat het ideaal van Amerika was om de wereld veiliger te maken voor democratie.'
Nu blijken de Verenigde Staten volgens de docent een onbetrouwbare democratische partner. 'Trump kijkt hoe hij de democratie zoveel mogelijk kan uitbuiten en gooit democratische principes over boord.'
Volgens Hoekstra is daar een rol weggelegd voor de Europese Unie: 'Ik hoop dat Europa die leemte kan opvullen. Zodat in ieder geval het democratisch vuur blijft branden en wakker blijft.'
De geschiedenisdocent denkt dat Europa een enorme potentie heeft: 'Daarvoor moet Europa wel hervormen. Dat zegt ook oud-minister Tom de Bruijn in het boek.'
'Europa moet een Veiligheidsraad instellen. Zodat je met elkaar kan opereren op het moment dat het nodig is. Kan Europa, na een vredesproject van ruim zeventig jaar, machtspolitiek bedrijven? Dat is de grote opgave.'
Als voorbeeld noemt hij de Sovjet-Unie: 'Op een gegeven moment weet de bevolking dat het niet meer levensvatbaar is en toch wordt daar dan wel mee doorgegaan. Dat komt eigenlijk door het onvermogen om te kunnen hervormen. Dan stort zo'n rijk toch ineen.'
Ander probleem is dat de Europese Unie andere landen moreel veroordeelt, maar zelf niet de macht en de middelen heeft om in te grijpen.
'Dat is soms wel nodig, want dan kun je je waarden uiteindelijk verdedigen als die in het gedrang komen. Je moet een knuppel in je huis hebben, anders komen de inbrekers toch binnen.'
Onder druk van Trump probeert Mark Rutte de NAVO ook te hervormen. Die vleierij richting de Amerikaanse president komt hem op veel kritiek te staan. Maar Hoekstra verdedigt de Nederlandse secretaris-generaal.
'Hij is pragmatisch. In het boek staat ook dat je ongemakkelijke vrienden aan jezelf moet durven binden om je strategische doelen te bereiken. Ik denk dat Mark Rutte's doel is om Amerika aan Europa te blijven binden.'
'In het verleden zie je dat Johan van Oldebarnevelt in de strijd tegen Spanje een verbond sloot met het katholieke Frankrijk. Hij moest dus over zijn eigen principes van het protestantisme heen stappen om Frankrijk aan de Nederlandse republiek te binden.'
Een recenter voorbeeld is de Britse premier Winston Churchill. 'Hij had een hartgrondige haat en hekel aan het communisme. Maar daar stapte hij overheen omdat Hitler een veel grotere dreiging vormde voor Groot-Brittannië. Soms moet je ongemakkelijke vrienden aan je binden. Dat is ongemakkelijk om te zien, maar hij begrijpt het grotere plaatje denk ik in dat opzicht wel.'
Hoewel er op steeds grotere schaal sprake is van het schenden van de mensenrechten en het oorlogsrecht, blijft de Haagse docent vertrouwen hebben in Den Haag als stad van vrede en recht: 'Ik denk echt dat het Internationaal Strafhof zijn functie heeft in de wereld. Je kan nog steeds worden berecht. Ik denk dat dat als geweten in de wereld nog steeds een functie vervult.'
Als voorbeeld noemt hij Poetin. 'Die zou voor het Hof moeten worden gedaagd, maar is natuurlijk ongrijpbaar. Toch zie je dat dat een leidraad blijft om mensen een spiegel voor te houden. Het is aan ons om die functie te blijven vervullen en te ondersteunen. Om rechtvaardigheid te handhaven.'
Om die rechtvaardigheid en democratie te beschermen, vindt Hoekstra het een taak van ons allen om actief deel te nemen aan de samenleving. Zo pleit hij in zijn boek voor het een volksvergadering, zoals we dat kennen van het oude Athene.
'Dat je elkaar weer leert te verstaan, als tegengif tegen de polarisatie. Ik spiegel het beetje aan de oudste democratie. Daar ontmoeten mensen elkaar weer en trekken ze zich niet terug in hun eigen privépaleisje. Het is een versteviging van de democratie.'
Het vak geschiedenis zou daarbij ook een rol kunnen spelen: 'Dan kun je zien wat er zich in het verleden heeft afgespeeld en hoe goed we het nu hebben qua democratie. Dat is niet vanzelfsprekend. Sterker, daar is menig stroompje bloed voor gevloeid.'
Geschiedenis is ook uitstekend geschikt om aan te haken bij de geopolitieke actualiteit. 'Ik denk dat de behoefte bij leerlingen best wel groot is. Ik zou zelf graag een tweedeling zien. Dat je een geschiedenis A krijgt wat verplicht is en een geschiedenis B. Dat is dan een keuze voor geopolitieke verdieping.'
Geschiedenis als verplicht examenvak? 'Ja. Ik kan heel veel dingen benoemen waarom geschiedenis belangrijk is. Je ziet onderwerpen in een onderlinge samenhang.'
'Je ziet bepaalde wreedheden. Het is een warning from the past. Kunstmatige intelligentie gaat de realiteit van veel mensen bepalen en daarom denk ik dat gescheidenis ook steeds belangrijker wordt.'
Source: Omroep West Den Haag