Na bijna 130 EU-toppen was de Hongaarse premier Orbán er deze week in Cyprus niet meer bij. Zijn Europese collega’s zijn er niet rouwig om, integendeel. Maar nieuw elan was nog niet zichtbaar, wel ‘inleidende beschietingen’.
is EU-correspondent van de Volkskrant. Hij woont en werkt in Brussel.
Bruist er nieuw leven in de EU na het vertrek van Viktor Orbán? Wie de besluiten van afgelopen dagen ziet, is geneigd die vraag met ‘ja’ te beantwoorden. De verslagen Hongaarse premier hief deze week zijn veto’s op tegen de Europese lening van 90 miljard euro voor Oekraïne en het twintigste sanctiepakket voor Rusland.
Orbán had donderdag niet meer de moeite genomen om naar de informele EU-top in Cyprus af te reizen voor het afscheid van zijn collega’s. De veteraan van de Europese vergadertafel – twintig jaar premier, 129 EU-toppen – had geen zin in al die opgeluchte gezichten. Want opluchting over zijn vertrek was er. Zoals de Litouwse president Gitanas Nauseda zei: ‘Nu zullen 26 lidstaten niet langer gegijzeld worden door het veto van één.’
Het belang van de 90 miljard euro voor Kyiv kan moeilijk worden overschat. Niet alleen houdt het Oekraïne de komende twee jaar financieel overeind, het is een teken aan Moskou dat de EU Oekraïne niet laat vallen. Al met al hebben de EU-landen nu sinds het begin van de oorlog Oekraïne met 290 miljard euro gesteund.
De Oekraïense president Volodymyr Zelensky, die wel naar Cyprus was afgereisd, probeerde direct door te pakken. Kunnen we nu héél snel beginnen met de onderhandelingen over het EU-lidmaatschap, was zijn indringende oproep. Voor Zelensky is dat lidmaatschap niet alleen economisch gewenst (welvaart voor zijn land) maar ook politiek. Hij kan het onvermijdelijke ‘zuur’ (gebiedsverlies) in een eventueel vredesakkoord alleen verkopen met het ‘zoet’ van (het perspectief op) toetreding tot de EU.
Oekraïne wacht al ruim een jaar op de officiële opening van de onderhandelingen; volgens de Europese Commissie voldoet Kyiv aan alle vereisten. Maar ook hier gebruikte Orbán zijn veto. Donderdagavond kreeg Zelensky alleen de belofte dat het officiële startschot in de komende weken of maanden zal vallen.
Aan een datum voor toetreding (Oekraïne hoopte op 2027) waagden de leiders zich überhaupt niet. De meesten weigeren Oekraïne voor te trekken – er zitten nog acht kandidaten in de EU-wachtkamer – door bochtjes af te snijden. Premier Andrej Plenkovic van Kroatië (in 2013 de laatste nieuwkomer in de EU) merkte op dat de onderhandelingen voor zijn land zes jaar duurden.
De Duitse bondskanselier Friedrich Merz bepleitte als tussenstap iets anders dan een volledig EU-lidmaatschap voor Oekraïne. Een soort EU light-lidmaatschap waarmee Kyiv wel aan tafel zit maar niet alle rechten en subsidies krijgt. De Belgische premier Bart De Wever sprak over het ‘ajuinmodel’: een EU met verschillende lagen, als een ui. Premier Rob Jetten zei ‘open te staan voor alternatieve routes’.
Met Orbán verdwijnt de grootste dwarsligger van het Europese toneel. Niet alleen als het gaat over Oekraïne en sancties tegen Rusland, maar ook over behoud van de rechtsstaat, lhbti-rechten en het indammen van corruptie. Met zijn ruime Brusselse ervaring speelde Orbán het spel uitgekiend. Tegelijk was hij als gastheer van bijeenkomsten met gelijkgezinden (Geert Wilders, Marine Le Pen) en door zijn goede banden met Vladimir Poetin en Donald Trump de wegbereider van het rechts-radicale, anti-Europese populisme in Europa.
Niettemin waarschuwde De Wever voor te veel euforie nu Orbán exit is. ‘Orbán was moeilijk maar niet onmogelijk’, aldus De Wever. Bovendien verschuilden EU-collega’s zich soms graag achter zijn rug. Die treden nu mogelijk meer in het voetlicht: premiers als Robert Fico (Slowakije), Andrej Babis (Tsjechië) en de toekomstige Bulgaarse premier Rumen Radev en de Sloveense kandidaat-premier Janez Jansa – allemaal politici met denkbeelden en strategieën als Orbán.
Ook is nog onduidelijk wat de lijn wordt van de nieuwe Hongaarse premier Péter Magyar. De man behoorde tot dezelfde Fidesz-partij als zijn voorganger en geldt als conservatief. De Cypriotische president Nikos Christodoulides, gastheer van de informele EU-top deze week, hield het op een voorzichtig ‘we zullen zien’, toen hem werd gevraagd of met het afscheid van Orbán makkelijker tijden voor de EU aanbreken.
Ook bij de andere urgente kwesties die de leiders bespraken – de situatie in het Midden-Oosten, de gestegen energieprijzen, veiligheid – was een nieuw elan niet direct zichtbaar. De Franse en Cypriotische presidenten herhaalden hun pleidooien voor meer Europese autonomie – ‘hoogste tijd’ – maar over het hoe en wat blijven de lidstaten verdeeld.
Ja, de leiders slaan een fermere toon aan tegen Trump. Diens bombardementen (samen met Israël) van Iran kosten de Europeanen inmiddels al 25 miljard euro in de vorm van hogere olie- en gasprijzen. En er is nog geen zicht op heropening van de Straat van Hormuz.
Was bij het handelsakkoord met de VS vorige zomer ‘paaien en aaien’ nog het parool, na Trumps dreigementen Groenland in te nemen en de Navo op te blazen, en zijn eenzijdige acties in het Midden-Oosten kiezen de EU-leiders voor meer afstand. De twijfel over Trumps trouw aan de Navo maakt dat de EU haar eigen ‘artikel 5’ – de verplichting elkaar te helpen bij ‘gewapende agressie’ – daadwerkelijk gaat uitwerken. Maar dat gebeurt achter gesloten deuren om Trump niet te irriteren.
Vrijdag was bij een discussie van de leiders over een nieuwe Europese meerjarenbegroting (2028-2034) van nieuw elan überhaupt geen sprake. Alle leiders namen hun oude, vertrouwde posities in. Jetten en Merz noemden het Commissievoorstel (2.000 miljard euro) onacceptabel hoog, hun zuidelijke collega’s willen meer Europese leningen. ‘Inleidende beschietingen’, zei Jetten na afloop. ‘De standpunten liggen nog ver uit elkaar.’
Source: Volkskrant