Waarom is het toch zo moeilijk om aan een taak te beginnen? En hoe overwin je die barrière?
schrijft voor de Volkskrant over praktische kwesties uit het dagelijks leven en (duurzaam) reizen.
Voordat uw verslaggever aan dit artikel begon, heeft ze nieuws gelezen, de hal gestofzuigd, een was in de machine gedaan, wat mailtjes beantwoord en verstuurd, het koffiezetapparaat ontkalkt en een recept voor het eten uitgezocht. Pas toen de deadline in zicht kwam, werd een leeg document geopend.
Dit is een typisch geval van uitstelgedrag: je druk maken met bijzaken om het echte werk voor je uit te schuiven. Volgens Margriet Sitskoorn, hoogleraar klinische neuropsychologie aan de Universiteit van Tilburg en auteur van Tijd tekort, tijd genoeg, is dit een logisch gevolg van de werking van onze hersenen, waarin een voortdurende strijd woedt tussen twee systemen. ‘Terwijl de prefrontale cortex als rationeel centrum weet dat een deadline gehaald moet worden, reageert het emotionele limbische systeem op de weerstand die een taak oproept.’ Wanneer een opdracht veel inspanning vergt of lastig is, activeren de hersenen gebieden die ook bij fysiek ongemak betrokken zijn. ‘Het emotionele brein probeert dit onbehagen direct te sussen met activiteiten die een snelle beloning opleveren, zoals sociale media of kleine huishoudelijke klusjes.’
Volgens Isabelle Feteris, psycholoog, voormalig topsporter en auteur van Stoppen met uitstellen, reageren onze hersenen op patronen die we vaak al in onze jeugd hebben ontwikkeld. ‘Als we vroeger een taak uitstelden en daar ongestraft mee bleven doorgaan, heeft ons brein geleerd dat dit een veilige strategie is.’ Feteris ziet dat vooral intelligente mensen vaak meesters in uitstellen zijn. ‘Simpelweg omdat zij het zich vaker konden veroorloven om alles op het laatste moment aan te laten komen, zoals een tentamen pas op de laatste dag leren en toch slagen.’
Beter Leven
In de rubriek Beter Leven beantwoorden we, samen met experts, praktische vragen op het terrein van onder meer gezondheid, geld en duurzaamheid. Zelf een vraag voor deze rubriek? beterleven@volkskrant.nl
Feteris ziet in haar praktijk dat cliënten hierdoor vaak vastlopen op specifieke gebieden, terwijl ze op andere vlakken juist heel gedisciplineerd zijn. ‘De een stelt sporten uit, de ander het voorbereiden van een presentatie of de belastingaangifte.’ Achter dat gedrag zitten volgens haar vaak diepere lagen: patronen en overtuigingen over jezelf. ‘We zijn bang dat we niet goed genoeg zijn of zien op tegen de complexiteit.’ In haar coaching helpt ze mensen ontdekken waarom ze juist voor die specifieke taken een interne blokkade hebben opgeworpen.
Een bekend mechanisme om de taak waar je tegen opziet te ontwijken is door je druk te maken met andere klussen. Dit is procrastinatie door precrastinatie, legt Sitskoorn uit. Precrastinatie is de neiging om taken die zich op dit moment voordoen zo snel mogelijk af te ronden, alleen maar om ervan af te zijn. ‘We doen dit om ons werkgeheugen te ontlasten. Door een taak meteen te doen, hoef je niet meer te onthouden dat die nog moet gebeuren. Iets wegstrepen levert bovendien een kortstondig shotje dopamine op.’
Hierbij spelen volgens Sitskoorn ‘affordances’ een rol: een psychologisch begrip waarbij objecten onbewust direct om actie vragen, zoals een volle afwasbak of bloemblaadjes op de grond. Sitskoorn legt uit dat je brein bij bloemblaadjes op een vloer de bukbeweging al voorbereidt vóórdat je er bewust over nadenkt. ‘Dit verklaart waarom we onbelangrijke zaken soms voorrang geven op een ingewikkeld rapport dat die visuele roep niet heeft.’
Sitskoorn stelt dat we onze hersenen kunnen trainen om deze neigingen te weerstaan door de prefrontale cortex de regie te geven. ‘Dit kost energie, maar is noodzakelijk om de dwingende kracht van de omgeving te weerstaan. Er is namelijk altijd wel iets anders te doen.’ Hoe spannender of complexer de taak, hoe dwingender deze mechanismen worden en hoe meer je emotionele brein het overneemt. Herkenbaar: voor een grote presentatie verschijnen er bij uw verslaggever vaak ook nog bananenbroden in de oven, wordt de zomergarderobe van zolder gehaald en uitgehangen, en als het even tegenzit wordt die hele zolder ook nog compleet uitgemest. Dit geeft een goed gevoel, maar ondertussen loopt ook de druk op.
Spanning is niet per definitie slecht, volgens Feteris presteren velen juist optimaal onder een gezonde dosis druk. ‘Het draait hierbij om de juiste balans: een gebrek aan urgentie leidt tot passiviteit, terwijl een overschot juist verlamt. Wanneer externe druk wegvalt, neemt de neiging tot uitstellen toe.’ Zelfopgelegde deadlines hebben dan meestal weinig effect, omdat de werkelijke consequenties ontbreken.
Het probleem is dat ‘weten’ niet hetzelfde is als ‘doen’, zegt Feteris. Ze adviseert daarom: ‘Maak de drempel voor de belangrijke taak zo laag mogelijk. Ze spreekt over de ‘1-procentstap’. ‘Sluit een deal met jezelf: werk slechts vijf minuten aan de taak of typ alleen een eerste zin. Vaak verdwijnt de weerstand zodra je in beweging bent.’ Sitskoorn vult aan dat we die lokroep van objecten, de affordances, in ons voordeel kunnen gebruiken door de taak zichtbaar te maken. ‘Een openliggend notitieblok heeft een grotere roep tot actie dan een dichte laptop.’
Efficiëntiegoeroes adviseren vaak ‘eat the frog‘: doe het belangrijkste eerst. ‘In een ideale wereld zouden we dat doen’, zegt Sitskoorn. ‘Maar zo zitten mensen niet in elkaar. Wees dus vooral een beetje mild voor jezelf. Als je toegeeft aan de drang om de was te doen, zie het dan als een opstapje om je hoofd leeg te maken.’ En kijk, zo is de was gedaan en is dit artikel toch afgekomen. De zolder kan nog wel een weekje wachten.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant