Zijn eerste jaar als paus viel hij amper op. Maar sinds zijn landgenoot Donald Trump een oorlog tegen Iran begon, pakt Leo XIV nadrukkelijk het podium. Waarom valt deze paus juist ook in de VS nu in zulke goede aarde?
is buitenlandredacteur van de Volkskrant.
Vaticaanwatchers moesten afgelopen jaar flink afkicken. Dertien jaar lang trakteerde de flamboyante, Argentijnse paus Franciscus hen bijna dagelijks op impulsieve, in de ogen van sommigen zelfs pausonwaardige uitspraken – zo zei hij ooit dat katholieken zich niet als ‘konijnen’ moeten voortplanten, en vond hij het logisch om iemand die je moeder beledigt ‘op zijn bek te slaan’.
Franciscus’ opvolger, de Amerikaanse Leo XIV, sprak daarentegen zelden met de pers in zijn eerste jaar als paus. En zelfs als hij wat zei, sloeg niemand er acht op. The Catholic Talk Show, met 250 duizend volgers op YouTube een goed beluisterde podcast over katholicisme, beschreef deze nieuwe paus dan ook als ‘nogal saai’.
Maar de afgelopen weken heeft Leo XIV dat beeld totaal doen kantelen. Sinds de Amerikaanse regering een ondoordachte oorlog tegen Iran begon, waarbij duizenden onschuldige slachtoffers vielen, spreekt de kerkelijk leider zich steeds nadrukkelijker uit, vóór wereldvrede en tegen de manier waarop autoritaire leiders godswoord misbruiken. ‘Wee degenen die religie manipuleren voor hun eigen militaire of politieke gewin’, zei hij bijvoorbeeld afgelopen week tijdens een bezoek aan Kameroen.
Het is een boodschap die uit de mond van een paus niet direct verrassend klinkt. Toch stuit het de Amerikaanse president Donald Trump tegen de borst. Hij noemde de paus ‘zwak op het gebied van misdaadbestrijding’ en beschuldigde hem ervan ‘links-radicalen te paaien’. Toen de paus zich vervolgens niet onder de indruk toonde (‘Ik ben niet bang voor de regering-Trump, noch voor het verspreiden van het evangelie’) oogstte hij daarmee lof, zowel binnen als buiten de katholieke kerk.
Het is lang geleden dat de leider van de katholieke kerk met het verspreiden van een vredesboodschap zo nadrukkelijk in de politieke arena is beland. Hoe kan het dat uitgerekend die ‘saaie’ paus Leo XIV zo veel mensen in beroering brengt?
Het komt ten eerste door de context waarbinnen deze paus opereert, zegt Jan De Volder, godsdiensthistoricus en bekleder van de leerstoel religie, conflict en vrede bij de Katholieke Universiteit Leuven. Er zijn meerdere oorlogen tegelijk gaande en de wereld verkeert, nog meer dan onder Leo XIV’s voorgangers paus Franciscus, Benedictus XVI en Johannes Paulus II, in onzekere tijden.
Tegelijkertijd spreken politieke leiders zich daar om allerlei redenen niet duidelijk over uit. Dat stak al bij een groot deel van de wereldbevolking toen de oorlog in Gaza in alle hevigheid woedde. En de frustratie daarover is alleen maar groter geworden nu de Verenigde Staten het gehele Midden-Oosten zonder duidelijk plan in een oorlog hebben gestort.
De paus, die als spiritueel leider niet gehinderd wordt door dreigende handelssancties of herverkiezingen, pleit ondertussen wél onomwonden voor een einde aan de Amerikaans-Israëlische oorlog tegen Iran. Sprekend in Kameroen, vorige week, stelde hij dat ‘de wereld wordt geteisterd door een handvol tirannen’. Hij komt daarmee tegemoet aan een behoefte die ook onder niet-katholieken leeft, denkt godsdiensthistoricus De Volder. ‘Het is heel anders dan de slijmerige houding van Mark Rutte tegenover Trump, en ik denk dat de wereld daarop zat te wachten.’
Tijdens de oorlog in Iran is ook duidelijk zichtbaar hoe uiterst rechts Amerika religie inzet om imperialistisch politiek beleid mee te verantwoorden, stelt de godsdiensthistoricus. De Amerikaanse minister van Defensie Pete Hegseth sprak bijvoorbeeld over hoe de ‘almachtige God’ de Amerikaanse troepen in het Midden-Oosten beschermt. Trump verspreidde afgelopen week een door AI gegenereerde foto van zichzelf als Jezus, al stelde hij later dat het een afbeelding was van hem als arts.
De paus signaleert dat en stelt daar een ander godsbeeld tegenover, zegt De Volder. ‘Dit is onze God: Jezus, Koning van de Vrede, die oorlog afwijst, die niemand kan gebruiken om oorlog te rechtvaardigen’, zei hij bijvoorbeeld op paaszondag tegen een overvol Sint-Pietersplein. De Volder: ‘Hij stelt daarmee een grens, die voor iedere christen heel duidelijk is.’
Dat de Amerikaanse president iedere vorm van kritiek vervolgens beantwoordt met een tirade op zijn platform Truth Social, vergroot het bereik van deze paus. ‘Als Barack Obama en zelfs de katholieke Joe Biden zich aangesproken voelden door de paus, dan reageerden ze respectvol, maar legden het vaak naast zich neer’, zegt De Volder. Trump doet het tegenovergestelde. ‘Hij geeft de woorden van de paus daardoor juist meer gewicht.’
Dat deze paus zo veel gelovigen en niet-gelovigen in beroering brengt, ligt ook aan iets triviaals als zijn nationaliteit. Net nu de meest onvoorspelbare president die de Verenigde Staten ooit heeft gehad het wereldnieuws domineert, is de keuze in de Sixtijnse Kapel ook voor het eerst op een Amerikaan gevallen.
Of de kardinalen daarmee reageerden op het presidentschap van Donald Trump, zoals de president zelf beweert, zal de wereld nooit weten. Voor de hand liggend was het in ieder geval niet. Binnen de kerk gold immers de ongeschreven regel dat Amerika als machtigste land ter wereld nooit de paus zou leveren.
Toen paus Leo XIV nog gewoon als Robert Prevost door het leven ging, wist hij dan ook zeker dat hij zich geen zorgen hoefde te maken over de mogelijkheid dat hij tot Christus’ plaatsvervanger op aarde zou worden verkozen. Enkele dagen voor het conclaaf losbarstte, schreef hij in een brief aan een vriend: ‘Ik slaap goed, erop vertrouwend dat er toch nooit een Amerikaanse paus komt.’
Nu het onvoorstelbare toch is gebeurd, heeft het een directe, praktische uitwerking op katholieken in de Verenigde Staten: de woorden van de paus hoeven voor Amerikaanse gelovigen niet meer vanuit het Duits, Spaans of Italiaans te worden vertaald, maar komen direct aan, in een onmiskenbaar Chicago-accent.
Een Amerikaan als hoofd van de katholieke kerk is tegelijkertijd van grote symbolische waarde, zegt Stan Chu Ilo, een Nigeriaanse priester die theologie doceert aan de DePaul Universiteit in Chicago. Niet in de minste plaats omdat de paus’ hele wezen niet verder af had kunnen staan van Donald Trump. ‘De ene Amerikaan op het wereldtoneel is een onchristelijke machtswellusteling. De ander is niet steenrijk, heeft geen militaire macht, denkt na voor hij praat, en gebruikt zijn invloed op een positieve manier. Juist omdat ze allebei Amerikaan zijn, leidt het tot een moment van reflectie onder Amerikaanse gelovigen.’
Sommige katholieken brengen daartegen in dat deze paus, die een groot deel van zijn leven als bisschop in Peru werkte, zo ‘on-Amerikaans is als je maar kunt zijn’. ‘Maar is dat wel zo?’, vraagt Chu Ilo zich af. ‘Omdat Donald Trump de afgelopen tien jaar het nieuws domineert, zou je haast denken dat er maar één manier is om Amerikaan te zijn. Maar deze paus laat zien dat Amerikaans zijn niet automatisch hoeft te betekenen dat je een apocalyptische wereldvisie aanhangt.’
De kring rond Trump lijkt ondertussen zenuwachtig te worden van de toenemende aandacht die naar Leo XIV uitgaat. Een op de vijf Amerikaanse kiezers is immers katholiek. Iets meer dan de helft van hen stemde bij de presidentsverkiezingen op de Republikeinse Partij. Of ze dat bij de tussentijdse verkiezingen in november weer gaan doen, is nog maar zeer de vraag, nu de president een strijd lijkt te willen uitvechten met hun kerkelijk leider.
‘Tot nu toe konden Amerikaanse katholieken altijd aan zichzelf uitleggen: ik kan katholiek zijn en tegelijkertijd op Trump stemmen’, zegt Frank Bosman, cultuurtheoloog aan de Tilburg Universiteit. ‘Maar door de duidelijke taal van de paus is dat een stuk moeilijker geworden, zelfs voor doorgewinterde Republikeinen.’
Paus Leo XIV’s boodschap valt ook goed omdat hij, anders dan vorige pausen, bij een brede groep katholieken de juiste snaar weet te raken. En dat is niet makkelijk. Met 1,4 miljard leden beslaat de katholieke kerk een waaier aan culturen en gezindten. Aan de progressieve kant van het spectrum staan diegenen die niet kunnen wachten totdat de katholieke kerk homoseksuele huwelijken voltrekt en vrouwelijke priesters aanstelt. Het andere uiterste zijn de vrome gelovigen die terugverlangen naar de liturgie van voor het Tweede Vaticaans Concilie, die werd afgerond in 1965.
De laatste twee pausen waren uitersten, zegt Bosman. De Duitse paus Benedictus XVI was zo’n behoudende theoloog dat hij moeilijk aansluiting vond met West-Europese gelovigen.
Paus Franciscus zat aan de progressieve kant en was op sommige vlakken ronduit radicaal. Hij weigerde bijvoorbeeld in de pauselijke residentie te wonen en waste op Witte Donderdag niet de voeten van twaalf priesters, maar van gevangenen of vluchtelingen. ‘Dat maakte hem in niet-kerkelijke kringen misschien populair’, zegt Bosman, ‘maar voor conservatieve katholieken ging dat veel te ver.’ Ook jaagde hij de conservatievere, Amerikaanse bisschoppen tegen zich in het harnas door de traditionele Latijnse mis grotendeels aan banden te leggen.
Paus Leo XIV zit net als Franciscus aan de progressieve kant, maar hij heeft een heel ander karakter. Hij is geen flapuit, maar juist bedachtzaam en rustig. Iemand die bekendstaat als een goede luisteraar. Hij is meer een ‘middle of the road kind of guy’, zegt Stan Chu Ilo van de DePaul Universiteit. ‘Hij houdt, dankzij zijn jaren in Peru, het midden tussen het globale Noorden en Zuiden. Hij belichaamt de oude én nieuwe kerk. Is progressief en conservatief tegelijk.’
Leo XIV’s verbindende krachten werden al duidelijk tijdens zijn eerste jaar als paus. Hij hield duidelijk vast aan de progressieve koers die onder Franciscus is uitgezet, bijvoorbeeld door op zijn eerste grote reis afgelopen week naar Afrika te gaan. Ondertussen reikte hij de conservatieve tak de hand. Dat begon al met de eerste balkonscène, vlak na zijn benoeming tot paus, toen hij in een traditionele, rode mozetta verscheen. Later versoepelde hij Franciscus’ harde opstelling over de traditionele Latijnse diensten.
Zo lukt het deze paus om een gevoel van verbondenheid terug te brengen in de verdeelde katholieke kerk. Ook daarin toont hij zich de ware tegenpool van zijn landgenoot Donald Trump.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant