Eindelijk, dacht VN-gezant Jeanine Hennis-Plasschaert toen ze hoorde dat Israël en Libanon direct met elkaar in gesprek gaan. Tegelijkertijd is ze reëel over Hezbollah, dat in Libanon feitelijk de touwtjes in handen heeft. ‘Voor hun aanhang is dit een existentiële kwestie.’
is correspondent Midden-Oosten van de Volkskrant. Hij woont in Amman.
Het gezoem van de Israëlische drone is sonoor en indringend. Prrrrrrrr, doet het ding, hoog in de lucht boven de Libanese hoofdstad Beiroet, onzichtbaar voor het menselijk oog. Het geluid houdt uren aan, broeierig en onheilspellend. Ook nu, terwijl er een staakt-het-vuren van kracht is, worden Libanezen permanent herinnerd aan geweld.
‘Af en toe word je er helemaal krankzinnig van’, beaamt de gezant voor de Verenigde Naties in Libanon, Jeanine Hennis-Plasschaert, een dag later in haar kantoor. ‘Zodra mensen een drone horen, staan ze helemaal aan.’ Veel woorden wil de 53-jarige topdiplomaat er niet aan wijden, ook aan een drone kun je blijkbaar wennen. Opgeruimd: ‘Als ik zit te werken, doe ik oordopjes in.’
Toen ze twee jaar geleden begon als ‘Speciaal Coördinator voor Libanon’, zoals haar functie voluit heet, betrok ze een woning pal naast haar kantoor, in de heuvels boven Beiroet. Dat bleek een slecht idee. Bij ieder Israëlisch bombardement op de zuidelijke arbeiderswijk Dahieh (waar de militante beweging Hezbollah de macht heeft) dreunden de muren mee.
Ze verhuisde naar de binnenstad, waar de VN een tweede kantoor hebben. ‘Dat is sowieso makkelijker, al mijn vergaderingen zijn daar.’ Op het hoofdkantoor waar ze haar bezoek deze ochtend ontvangt, is ze daarom vrij zelden. De klok aan haar muur doet al zoiets vermoeden: die loopt een uur achter.
Hennis-Plasschaert is niet het type voor zulke kleinigheden. Sinds haar vertrek in 2018 uit Den Haag (ze was Kamerlid namens de VVD, toen bijna vijf jaar minister van Defensie in Rutte-III) heeft ze uitsluitend in woelige gebieden gewerkt. Ze was vijfenhalf jaar lang VN-gezant in Irak, en bekleedt sinds juni 2024 dezelfde functie in Libanon, een land waar het politieke systeem volgens haar nog ‘veel ingewikkelder’ is. Als gezant wordt ze geacht onder meer toe te zien op de naleving van VN-resoluties, waarover ze rapporteert aan de Veiligheidsraad.
Op het moment dat de Volkskrant haar spreekt, is het dag vijf van een tiendaags staakt-het-vuren. Hennis zegt ‘goede hoop’ te hebben dat het verlengd gaat worden. Enkele dagen later gebeurt dat ook, met drie weken, naar aanleiding van een ontmoeting tussen Libanese en Israëlische diplomaten in Washington. ‘Een zeer historisch moment’, juichte president Trump vrijdag, ook al zijn de grootste obstakels op weg naar vrede niet weggenomen.
Libanon komt op adem na zes weken oorlog en verwoesting. Op 2 maart voegde Hezbollah zich aan Irans zijde in de regionale oorlog door raketten af te vuren, waarop Israël hard terugsloeg. Bij Israëlische bombardementen zijn bijna 2.500 mensen gedood, onder wie ook veel burgers. 1,2 miljoen mensen sloegen binnen de landsgrenzen op de vlucht. Andersom kwamen er door Hezbollahs raketten twee Israëlische burgers om.
Het machtsverschil is aanzienlijk: Israël heeft een strook Libanees gebied (8 à 10 kilometer diep) bezet, waar het onder de noemer van een ‘veiligheidszone’ dorp na dorp opblaast en platwalst. Net als in Gaza zegt het leger een ‘gele lijn’ te willen creëren die als nieuwe grens moet gaan fungeren, ook al erkent Libanon die grens niet. Het ‘succes in Gaza’, zo viel onlangs te lezen op omineuze flyers die Israël boven Beiroet afwierp, zou zomaar eens herhaald kunnen worden.
Het bestand is al geschonden. De oorlog in het uiterste zuiden gaat ogenschijnlijk door.
‘Een bestand is tegenwoordig helaas een rekbaar begrip. Het gaat me niet om het veroordelen van de een of de ander. Het gaat erom: hoe breng je de perspectieven van beide partijen dichter bij elkaar?’
Het was Iran dat de Amerikaanse president Trump onder druk zette om het huidige bestand voor elkaar te krijgen in Libanon, hetgeen ook gelukt is. Is de oorlog in Iran verknoopt met die in Libanon?
Na een aarzeling: ‘Ik wil niet mee in het narratief van Iran, dat zich heeft opgeworpen als een soort ‘beschermheer’ van Libanezen. Zo’n narratief is slecht nieuws voor Libanon. Libanon heeft recht op een eigen onderhandelingstraject met Israël, met de Amerikanen als bemiddelaars.’
Begrijp haar niet verkeerd, zegt Hennis, ze wéét dat de ene oorlog met de andere verweven is. Hezbollah is een kroonjuweel van veertig jaar Iraans buitenlandbeleid, en dus probeert Teheran zijn bondgenoot in het veel kleinere Libanon te helpen waar het maar kan. Maar als VN-gezant vindt ze dat de Libanese regering in Beiroet baas moet zijn in eigen huis, hoe notoir zwak dat gezag ook is.
Libanon heeft de stap genomen direct met de Israëlische regering te praten, iets wat men ruim veertig jaar lang niet aandurfde. Wat dacht u toen dat gebeurde?
‘Eindelijk, dacht ik. Ik denk dat er geen andere oplossing is. Beide regeringen moeten elkaar beter gaan begrijpen: wat voor zorgen heeft de ander? Dat is een lang proces. Na jaren van conflict moeten we vaststellen dat er geen militaire oplossing is voor Hezbollah. Hezbollah is meer dan een militair probleem, het is vooral een sociaal en politiek issue. Israël kan nog vijf of zes oorlogen voeren, maar dan blijft Hezbollah terugkomen.’
Datzelfde Hezbollah zit nu niet aan de onderhandelingstafel.
‘Ja. Maar waarom zou je een niet-statelijke, gewapende groep aan tafel hebben? Ik denk dat de internationale gemeenschap zich daar in het verleden op heeft blindgestaard. Uiteindelijk moet je zaken doen met de Libanese staat.’
Sommige Libanezen vinden de uitgestoken hand naar Israël pijnlijk. Ze noemen het ‘verraad’ om te praten met een regering die hen bombardeert en delen van het land bezet.
‘Dat snap ik heel goed. Het land zit vol trauma’s. Mensen zeggen: mijn ouders werden al door Israël verdreven uit het zuiden, en nu raak ik opnieuw mijn huis kwijt. Wanneer houdt dit op? Maar de autoriteiten hebben weinig andere keus, als stabiliteit het doel is.’
Hoewel je dat laatste logischerwijs van een regering mag verwachten, is het in Libanon een heikel pad. Het land is chronisch onbestuurbaar, met achttien verschillende religieuze groepen die de staat min of meer proberen kaal te plukken.
In 2020 volgde er een bankroet, toen de centrale bank met het spaargeld van burgers bleek te hebben gewoekerd. De regering oogt machteloos. President Joseph Aoun, oud-legerleider, kan beloftes doen aan Israël, bijvoorbeeld omtrent ontwapening van Hezbollah, maar daarmee is niet gezegd dat hij die beloftes kan nakomen.
Van de zwakte van die staat is Hezbollah (letterlijk: ‘de Partij van God’) het product, evenals van de Israëlische invasie van 1982, destijds bedoeld om de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie (PLO) te verdrijven. Het mondde uit in een bloedige bezetting van Zuid-Libanon die pas in 2000 eindigde. De PLO week uit naar Tunis. Met steun van Iran werd Hezbollah opgericht, dat het middels zelfmoordaanslagen en guerrilla-operaties opnam tegen Israël.
Veertig jaar later wil Israël (net als de Libanese regering) dat de groep ontwapend wordt. Het is een heikel proces dat gemakkelijk kan ontaarden in een burgeroorlog. De enige die de ontwapening op zich zou kunnen nemen, is het Libanese leger, hoewel dat militair veel zwakker is dan Hezbollah en deels leunt op donoren. Veelzeggend: de soldij (200 à 300 euro per maand) van soldaten, toch al geen vetpot, wordt sinds jaren mede betaald door Qatar. Menig soldaat heeft er noodgedwongen een tweede of derde baan naast.
Het laat zien dat de regering ‘huiswerk’ te doen heeft, zegt Hennis. ‘Dat bedoel ik niet belerend. Maar de staat is zo lang afwezig geweest dat andere structuren de overhand hebben gekregen. Hezbollah is gaan functioneren als een ‘staat binnen de staat’. Als je dat weghaalt zonder een alternatief te bieden, zullen sjiitische moslims (zo’n 30 procent van de bevolking, Hezbollah’s traditionele achterban, red.) zich afvragen: wie zorgt er voor mij? Het is existentieel. Dat moet de regering adresseren. Ze moeten de sjiitische gemeenschap het gevoel geven: jullie horen ook bij ons, wij verdedigen jullie.’
Dat klinkt als een meerjarenplan.
‘Als we denken dat het morgen is opgelost, hebben we het goed mis.’
Voor iemand in het oog van de storm treedt Hennis zelden op de voorgrond. Ze is zich bewust van de beperkte invloed van de VN. In grote oorlogen (Soedan, Gaza, Oekraïne) wordt de organisatie steeds vaker omzeild of genegeerd. Wat de Libanon-gezant relevant maakt, is dat ze met alle partijen aan tafel zit: Libanon, de VS, Israël en Hezbollah – iets wat westerse ambassades niet of nauwelijks kunnen omdat Hezbollah in Europa en Amerika als terreurgroep staat aangemerkt.
Pendelend tussen de hoofdsteden probeert Hennis bij de tegenpartij begrip te kweken voor de situatie van de ander. Ze vertrekt, zo vertelt ze, dit weekend opnieuw naar Israël.
Wat wordt uw boodschap?
‘Ik kom in de eerste plaats om te luisteren. De regering zegt geen territoriale ambities te hebben in Libanon. Voor de onderhandelingen is dat een belangrijk uitgangspunt. Aan Libanese kant leeft de angst dat de Israëliërs uiteindelijk zeggen: we are here to stay.’
Extremistische Israëlische ministers zoals Bezalel Smotrich (Financiën, red.) zeggen openlijk dat ze het zuiden van Libanon willen annexeren.
‘Ja, maar er zijn ook andere stemmen binnen de regering die keer op keer het tegendeel zeggen. Laten we wel wezen, Israël heeft zijn eigen zorgen. Welk land zou het prettig vinden dat een niet-statelijke groepering aan zijn grens raketten afschiet? Israël heeft gezegd: het evenwicht dat er was met Hezbollah, is sinds oktober 2023 (met de terreuraanval van Hamas, red.) van de baan. Ze vrezen een vergelijkbare aanval, over land of door de lucht.’
Bij Israëls beschietingen in het zuiden zijn ook journalisten, ambulancebroeders en blauwhelmen van VN-vredesmacht Unifil het doelwit. Dat lijkt op het draaiboek uit Gaza.
‘Ik heb me heel lang verzet tegen die parallel, maar de verwoestingen zijn groot. Eind 2024 (toen er ook een staakt-het-vuren gold, red.) heb ik per helikopter een tour gemaakt boven het zuiden. Ik kon zien dat er hele dorpen platlagen, één grijze massa. Vreselijk om te zien. Dat is er nu uiteraard niet beter op geworden. Er komen Hezbollah-strijders om, maar ook heel veel burgers.
‘Zelf waak ik ervoor om de parallel met Gaza te trekken, omdat ik denk dat dat niet helpt bij het vinden van een oplossing in Libanon. Maar ik begrijp dat anderen die parallel wel trekken.’
Opnieuw: er worden ook ambulancebroeders gedood. Waarom doet Israël dat?
‘In deze oorlog gebeuren ook ongelukken, zowel vanuit Hezbollah als Israël. Israël zegt dat sommige ambulances gebruikt worden om wapens te vervoeren; voor ons is dat onmogelijk te verifiëren. Maar we weten allemaal dat ambulances geen doelwit mogen zijn, daar zijn de VN duidelijk over.’
Kaart u dat aan bij de Israëlische regering?
‘Natuurlijk, dat is onderdeel van het gesprek. Hoe precies, daar wil ik hier niet over uitweiden.’
In het zuiden wil Israël een ‘bufferzone’, terwijl Libanon eerst een militaire terugtrekking eist. Ook dat lijkt op de situatie in Gaza, waar Israël meer dan de helft van het grondgebied bezet.
‘Ja. Maar een bufferzone betekent niet per se dat Israël die moet bezetten.’
Wat ze met dat laatste bedoelt, wil Hennis niet toelichten (‘dan ga ik vooruitlopen op de onderhandelingen’). Eén mogelijkheid is dat een derde, nog nader te bepalen land troepen stuurt om de ‘bufferzone’ te bemannen. Unifil heeft daarvoor niet het mandaat. Zover is het nu overigens nog lang niet: de gesprekken tussen Libanon en Israël zijn pril en kunnen ook nog helemaal mislopen.
Haar relatie met de andere kant, Hezbollah, staat ‘wat onder druk’, zegt Hennis minzaam glimlachend. Een maand geleden opende het huisorgaan van de groepering, al-Akhbar, de aanval door te beweren dat ze haar ‘masker’ had afgedaan.
Bij de VN had ze erop gewezen dat Hezbollah behalve een militaire ook een sociale en een financiële vleugel heeft. In een cynisch staaltje spin werd daarvan gemaakt: Hennis wil de organisatie met wortel en tak uit de weg ruimen. Dat is niet het geval, herhaalt ze desgevraagd. ‘Ik denk dat iedereen er oké mee is als Hezbollah blijft bestaan als politieke partij, maar dan zonder wapens.’
Hebt u nog contact met ze?
‘Er is contact, maar op een andere manier dan normaal. Ze voelen zich niet veilig om te gaan waar ze willen, omdat ze uitgeschakeld kunnen worden door Israël. Ikzelf voel er ook niet voor om collateral damage te worden.’
Hebt u weleens gedacht dat dat kon gaan gebeuren?
‘Als ik er voortdurend rekening mee zou houden, heb ik geen leven meer. Maar de keren dat ik in Dahieh met ze afsprak, speelde dat wel door mijn hoofd. Dan hoop je dat iemand bedenkt: dit is niet het moment om toe te slaan.’
Vertrouwt Hezbollah u?
‘Ik denk dat ze niemand vertrouwen. Maar ik ben altijd transparant en rechtdoorzee met ze. Soms denk ik: ze vallen de verkeerde aan. Als je zoals Hezbollah weinig politieke vrienden hebt, is het wel handig om de enige onafhankelijke partij erbij te houden.’
U bedoelt: ze hebben u nodig.
‘Ja. De VN zijn één van de laatste internationale organisaties met wie ze kunnen spreken.’
Hezbollahs interne besluitvorming is vrij ondoorzichtig. Na Israëls beruchte ‘pieperaanvallen’ (september 2024) door de Israëlische geheime dienst Mossad, en de moord op leider Hassan Nasrallah lijkt financier en bondgenoot Iran stevig te hebben ingegrepen. Volgens onderzoek van persbureau Reuters zou de groepering volledig door Teheran zijn geherstructureerd, met verregaande autonomie voor de vechtende eenheden in het veld. ‘De militaire kant’, concludeert Hennis, ‘is grotendeels overgenomen door de Iraanse Revolutionaire Garde.’
Als dat zo is, moet u ook met Iran gaan praten.
‘Praten met Iran doe ik ook, maar niet over de dialoog tussen Libanon en Israël. Dat moet je niet willen, dan raak je verstrikt. Libanon is een soeverein land dat veel te lang gebruikt is als arena voor allerlei partijen om hun conflicten uit te vechten. Libanezen maken die fout trouwens ook: ‘Wat zegt Riyad (hoofdstad van Saoedi-Arabië, red.)?’, vragen ze dan. ‘Wat zegt Parijs?’ Zeg nou eens wat je zelf wil, denk ik dan.’
Trump wilde regime change in Iran, Israël wil van Hezbollah af. Begrijpen wij in het Westen hoe Iran en zijn bondgenoten denken?
‘Nee. Om hen echt te begrijpen, moet je hier in de regio leven en ze van dichtbij meemaken.’
Nu er een direct lijntje is tussen Libanon en Israël zou u ook kunnen zeggen: ik ben niet langer nodig.
‘Het ligt eraan hoe die gesprekken gaan verlopen. Maar het zou fantastisch zijn als ik de laatste VN-gezant ben voor Libanon. Dat zou betekenen dat er hier wat rust is gekomen.’
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant