Nieuwe secretaris-generaal VN De Verenigde Naties kiezen dit jaar een nieuwe secretaris-generaal. Dat was altijd al een onmogelijke baan, maar de organisatie zit nu zelf ook nog in een existentiële crisis. Toch zijn er vier kandidaten, deze week werden ze ondervraagd. „De VN moeten weer aan tafel.”
De Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York.
Gezocht: een leider, liefst een vrouw, voor de enige organisatie ter wereld die zich in theorie bekommert om het lot van iedereen. Standplaats New York. Of, gezocht: 1 voor 8 miljard – zoals een ngo het verwoordde.
Secretaris-generaal van de Verenigde Naties was altijd al een onmogelijke baan. Ga maar na. Personeelsbestand: 37.000. Aandeelhouders met stemrecht: 193, van wie er vijf ook nog eens bijzondere rechten hebben. Werkterrein van de VN en gelieerde organisaties: zo’n beetje alles, variërend van scheepvaartregels tot telecommunicatie, van humanitair recht tot hongersnood, van nucleaire veiligheid tot ziektebestrijding. En vrede, natuurlijk, al dan niet bewaakt door 50.000 VN-militairen met bescheiden mandaat en lichte bewapening, verspreid over elf missies.
Alsof dat nog niet genoeg is zitten de VN zelf in een existentiële crisis. Grootmachten vegen tegenwoordig hun voeten op internationale verdragen die ooit bedacht waren als basis voor een betere wereld. Ze voeren oorlog als dat zo uitkomt en beconcurreren elkaar op het scherpst. En dan is ook nog eens het geld op.
Deze week boog de Algemene Vergadering van de VN in New York zich over de opvolging van António Guterres, die op 1 januari na tien jaar afscheid neemt. Guterres viel in 2017 op met optimisme en humor. Zijn flair was een verademing na de ingetogen Zuid-Koreaan Ban Ki-moon. Maar de zonnige Portugees werd een tragische figuur. In zijn twee termijnen aan de top van de VN regen de crises zich aaneen en met elke nieuwe brandhaard werd de machteloosheid van de secretaris-generaal en zijn organisatie pijnlijker zichtbaar. Oekraïne, Soedan, Gaza, Iran: de VN hebben er geen antwoord op.
De tijd dat een VN-baas sterrenstatus had, zoals de Ghanees Kofi Annan (1996-2006), is al lang voorbij. Guterres’ voorganger had het al niet eenvoudig, maar er waren altijd net genoeg successen om de hoop niet te verliezen. In het jaar vóór de verkiezing van Guterres hebben de wereldleiders nog zeventien duurzaamheidsdoelen afgesproken, compleet met kleurrijk logo, dat uitgroeide tot insigne voor trotse idealisten. In Parijs werd in 2015 een klimaatakkoord gesloten dat de opwarming van de aarde moest afremmen. En na tien jaar noeste diplomatie kwamen de grootmachten met Iran een nucleair akkoord overeen waardoor de wereld veiliger werd en dat de Iraanse bevolking meer welvaart beloofde.
In de jaren na de komst van Guterres zette het internationaal overleg een neerwaartse spiraal in. Rusland voerde de oorlog in Oekraïne op en zette zich steeds feller af tegen de VS. China bouwde gestaag aan zijn macht, ook in de VN, en werd zichtbaar assertiever. De VS kozen twee keer America First-president Donald Trump, die met een eigen Vredesraad wil ‘concurreren’ met de VN. Israël voerde een genocidale oorlog tegen Palestijnen in Gaza.
Eigenbelang verdrukte internationale regels en smoorde internationaal idealisme. Met nog maar 3,5 jaar te gaan tot streefdatum 2030 is nog geen vijfde van de duurzaamheidsdoelen verwezenlijkt. De afspraken van Parijs raken uit zicht. De VS hebben de nucleaire afspraken met Iran verscheurd en zijn vastgelopen in een heilloze oorlog tegen Teheran, die het Midden-Oosten onder hoogspanning heeft gezet en waarvan de economische gevolgen over de hele wereld merkbaar zijn.
Toch hebben zich voor de aflossing van Guterres vier sollicitanten gemeld. De kandidaten zijn voorgedragen door hun land of regio. Volgens een ongeschreven regel is deze keer Latijns-Amerika aan de beurt om de hoogste post te bezetten. En een veelgehoorde wens is dat het na tachtig jaar de hoogste tijd wordt dat een vrouw de leiding krijgt. Maar wensen zijn wensen en ongeschreven regels zijn geen wetten. Tien jaar geleden zocht de wereldgemeenschap een vrouw uit Oost-Europa, het werd een man uit Portugal. Nu verschenen twee vrouwen en twee mannen aan de start. Drie kandidaten uit Latijns-Amerika, één uit Afrika.
Alle kandidaten willen een VN-taak oppakken die Guterres gaandeweg heeft laten lopen: de rol van bemiddelaar bij conflicten. Nadat hij in zijn eerste jaren geen resultaat had geboekt bij bemiddeling in Libië en Cyprus, richtte de Portugees zich meer en meer op de humanitaire kant van de VN. De organisatie behaalde één opzienbarend onderhandelingssucces tijdens zijn wacht: de ‘graandeal’ met Rusland en Oekraïne, die de doorvoer van tarwe en kunstmest via de Zwarte Zee mogelijk maakte en daarmee voedselschaarste in kwetsbare gebieden in Afrika voorkwam.
Deze week werden de kandidaten ondervraagd tijdens hoorzittingen in de Algemene Vergadering, onder leiding van voorzitter Annalena Baerbock, de voormalige Duitse minister van Buitenlandse Zaken. Na een korte verklaring kregen de kandidaten elk drie uur lang vragen van diplomaten en vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties.
Hoe brachten de vier kandidaten het er van af?
Michelle Bachelet (75), voormalig VN-Commissaris voor de Mensenrechten.
Als eerste nam dinsdag Michelle Bachelet het woord. De voormalige president van Chili werd aanvankelijk voorgedragen door Chili, Brazilië en Mexico de nieuwe rechtse Chileense regering heeft de steun voor haar onderdaan prompt ingetrokken. De 75-jarige Bachelet kwam in New York zenuwachtig over. Ze ratelde bekende problemen en onderwerpen af zonder specifiek te worden. Zo noemde ze de toename van gewapende strijd in de wereld, zonder de conflicten van deze tijd te benoemen. Dat is misschien diplomatiek, maar ook flets.
De voormalige VN-Commissaris voor de Mensenrechten liet wel al in haar eerste zin zien dat ze mores van de VN goed kent: ze wenste iedereen ‘goedemorgen’ in de zes officiële talen van de VN. Ze onderstreepte dat de drie pijlers van de organisatie – vrede & veiligheid, ontwikkeling en mensenrechten – onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. De VN kan, zo meent ze, niet worden hervormd door te bezuinigen op ontwikkeling of mensenrechten. Daarmee zou het hele instituut verzwakt worden.
Rafael Grossi (65), directeur-generaal van het Internationaal Atoomenergie Agentschap (IAEA).
De Argentijn Rafael Grossi (65), de directeur-generaal van het Internationaal Atoomenergie Agentschap (IAEA), had al op voorhand voor irritatie gezorgd door een dringend verzoek van de Algemene Vergadering te negeren. De vergadering had kandidaten met een VN-functie gevraagd die functie, die vaak gepaard gaat met veel media-aandacht, tijdelijk neer te leggen. Grossi had dat geweigerd. Zijn werk was té belangrijk.
Grossi sprak helder en uit de losse pols. Performance is van groot belang voor een functie die het voor een groot deel moet hebben van de macht van toespraken en presentaties.
De Argentijn onderstreepte het belang van het selectieproces voor de „misschien wel hoogste diplomatieke baan ter wereld”, door te wijzen naar de politieke fragmentatie. Hij stelde onomwonden dat veel mensen zich hardop afvragen wat nog het nut is van de VN. Er heerst, zei hij, „cynisme, frustratie, treurnis” over de mogelijkheden van de VN.
Hij profileerde zich als man-met-ervaring in oorlogszones, precies de kandidaat die je zoekt in geopolitiek roerige tijden van fragmentatie. Maar dan wel een man met een kien oog voor genderbalans. Toen hij begon bij het Atoomagentschap bestond 28 procent van het personeelsbestand uit vrouwen, onderstreepte hij, nu is dat 53 procent.
Van Grossi is wel beweerd dat hij al de informele steun zou hebben van de Verenigde Staten. Onder andere Iran wilde van hem weten of hij bestand zou zijn tegen politieke druk van machtige VN-landen. De Nederlandse VN-ambassadeur Lize Gregoire onderstreepte het belang van onpartijdigheid. Een bemiddelaar kan inderdaad geen kant kiezen, zei Grossi , ook al is dat niet altijd eenvoudig. „Onpartijdigheid is een eenzame plek.”
Rebeca Grynspan (72), secretaris-generaal van UNCTAD.
Rebeca Grynspan (70), de voormalige vice-president van Costa Rica en secretaris-generaal van UNCTAD, de VN-club voor het mondiale Zuiden, was een spil in de graandeal-onderhandelingen. Zij beloofde tijdens haar hoorzitting dat conflictbemiddeling één van haar speerpunten zou zijn als secretaris-generaal. „De VN moeten weer aan tafel.” Grynspan verwees naar haar rol tijdens de graandeal-onderhandelingen als bewijs dat ze dat kan . Ze vervolgde dat ze bereid is om de telleurstellingen die met diplomatie verbonden zijn te incasseren. „Ik heb vaak ‘nee’ gehoord tot ik uiteindelijk ‘ja’ kreeg te horen.”
Grynspan gaf haar VN-functie wél tijdelijk op toen ze zich kandideerde en verwees daar fijntjes naar, zonder Grossi te noemen. Ze had de tijd die ze ter beschikking kreeg benut om goed te luisteren naar de vragen die bij de VN-lidstaten leefden.
Macky Sall (64), voormalig president van Senegal.
Ondanks de ongeschreven regel dat Latijns-America de volgende secretaris-generaal mag leveren, doet ook de voormalige president van Senegal Macky Sall (64) een gooi. Sall werd genomineerd door Burundi. Hij heeft noch de steun van de huidige regering in Senegal, noch van de Afrikaanse Unie, een belangrijk blok van 54 landen. In Senegal deinsde Sall er niet voor terug om democratische uitgangspunten aan de kant te schuiven. Hij woont tegenwoordig in Marokko en volgens de in VN-kwesties gespecialiseerde site PassBlue zou hij op veel sympathie kunnen rekenen van Frankrijk.
In zijn hoorzitting presenteerde hij zich als bruggenbouwer. Zo zou zijn plaatsvervanger een vrouw worden uit het Noorden, beloofde hij. Tijdens zijn loopbaan van veertig jaar in publieke functies heeft hij geleerd om te luisteren en om vragen te stellen, zei hij, maar ook om beslissingen te nemen. „Mijn eerste prioriteit is om de geloofwaardigheid [van de VN] te herstellen, de spanningen te verlagen, de fragmentatie te bestrijden en nieuwe hoop te blazen in onze gezamenlijke acties.”
De hoorzittingen, die nu voor de tweede keer in de VN-geschiedenis worden gehouden, geven de selectieprocedure de schijn van transparantie, maar ze zijn niet doorslaggevend. In de loop van de zomer buigt de Veiligheidsraad zich over de kwestie, in een procedure die wat weg heeft van het conclaaf. Achter gesloten deuren wordt in de V-raad net zolang gestemd totdat een kandidaat genoeg steun heeft: negen van de vijftien leden, waaronder de vijf permanente leden China, Rusland, Frankijk, Verenigd Koninkrijk en de VS. Daarna stemt de Algemene Vergadering over hun voordracht. Iemand wordt dus pas secretaris-generaal van de VN als die zowel de zegen van Vladimir Poetin, Donald Trump áls Xi Jinping heeft.
Het is echter niet gezegd dat de opvolger van Guterres één van de huidige vier kandidaten zal zijn. Diplomaten houden er, aldus Foreign Policy, rekening mee dat er vlak voor de deadline, in oktober, nog een verrassingskandidaat tevoorschijn komt.
De selectie is een hordeloop voor de kandidaten, die grootmachten achter zich moeten verzamelen die het vrijwel nooit met elkaar eens zijn. Het is ook een belangrijke moment voor de VN. Wordt het een leider die nieuwe wegen vindt voor de inmiddels tachtig jaar oude organisatie, of leidt de geopolitieke polarisatie tot een fletse compromiskandidaat die het aftakelingsproces verder mag begeleiden?