Pausbezoek Het elfdaagse bezoek van paus Leo aan het Afrikaanse continent was meer dan de vervulling van een persoonlijke wens. Nergens ter wereld groeit het aantal katholieken harder dan in Afrika. Dat is een ontwikkeling waar de kerk zich niet aan kan onttrekken.
Paus Leo XIV komt aan op de luchthaven van Bamenda in Kameroen om een mis op te dragen.
De symboliek was niet te missen, zo halverwege de elfdaagse reis van paus Leo XIV door vier Afrikaanse landen die hij donderdag afsluit. Immers: wat is een betere plek om zijn boodschap van vrede en verzoening te verkondigen dan op het asfalt van de luchthaven van Bamenda in het noordwesten van Kameroen? Jarenlang durfde geen vliegtuig hier te landen uit angst voor de separatisten wier geweld deze regio al ruim een decennium verlamt.
Leo’s bezoek hielden ze niet tegen. Vlak voor zijn aankomst beloofden de separatisten, die een Engelstalige staat nastreven in het grotendeels francofone land, hun strijd drie dagen te staken. Lang genoeg voor de paus om veilig naar de regio te reizen, net als voor de tienduizenden gelovigen die hem daar in levenden lijve wilden zien. Ten overstaan van hen, en een vliegtuig van CamAir, opende de paus zijn mis er vorige week met Psalm 34: „De Heer is nabij de gebrokenen van hart, en redt hen die gebukt gaan onder ellende.”
Als een „pelgrim van vrede en eenheid” reisde Leo XIV deze dagen het continent over, van Algerije naar Kameroen, gevolgd door Angola en ten slotte Equatoriaal-Guinea. Overal werd hij toegejuicht en toegezwaaid door uitgelaten menigtes. Afrika, zo zei de paus vooraf in het vliegtuig tegen journalisten, had de eerste reis van zijn pontificaat moeten worden. Het werd uiteindelijk niet zijn eerste, maar wel zijn langste tot nu toe.
Dat paus Leo, geestelijk leider van 1,4 miljard katholieken wereldwijd, op zijn eerste lange reis naar Afrika ging, is niet alleen vanwege zijn affiniteit met het continent dat hij als kardinaal al meerdere malen bezocht. De toekomst van de rooms-katholieke kerk, weet ook de paus, ligt meer en meer in Afrika. Terwijl in Europa en zijn geboorteland de Verenigde Staten het aantal gelovigen stagneert, neemt het aantal rooms-katholieken in Afrika sneller dan elders toe.
Die opmars, ruim een eeuw geleden in gang gezet door het kolonialisme, verspreid door ijverige missionarissen en verder gestuwd door hoge geboortecijfers, maakt dat inmiddels één op de vijf katholieken Afrikaans is, aldus cijfers van het Vaticaan.
Een meisje zwaait met een vlaggetje tijdens het bezoek van paus Leo XIV aan Malabo, Equatoriaal-Guinea.
Paus Benedictus XVI noemde Afrika al „de spirituele longen” van een wereld die steeds meer in een geloofscrisis verkeert. Hij bezocht het continent tweemaal, in 2009 en 2011. Zijn opvolger Franciscus ging vijfmaal. En hij ging verder: door zijn benoemingen nam een recordaantal van achttien Afrikaanse kardinalen (op een totaal van 135) vorig jaar deel aan het conclaaf waarin een nieuwe paus werd gekozen.
Daarmee drukken niet alleen Afrikaanse gelovigen, maar ook hun geestelijken een steeds groter stempel op de kerk. En dat stempel is behoorlijk conservatief, zoals Franciscus al merkte. Toen hij in 2023 de deur openzette voor kerkelijke zegeningen voor homostellen kwamen Afrikaanse geestelijken onder leiding van de aartsbisschop van Kinshasa in de Democratische Republiek Congo openlijk – en ongekend – in verzet.
Paus Leo plant een olijfboom tijdens zijn bezoek aan de archeologische site Hippo in Algerije.
Het is een realiteit waartoe ook paus Leo, die de naam heeft gematigder te zijn dan zijn voorganger, zich moet verhouden. „Mogelijk zagen de kardinalen in hem een compromisfiguur die de verschillende richtingen kan verzoenen”, zei Vaticaan-kenner Emmanuel Van Lierde eerder tegen NRC.
Leo XIV’s elfdaagse reis valt daarbij te zien als een belangrijke openingszet. Zonder te raken aan netelige religieuze kwesties trok de paus sinds 13 april door de vier landen met een boodschap van vrede, eenheid en verzoening. Tegelijk was hij fel in zijn kritiek, maar dan op aardse zaken, zoals hedendaagse vormen van kolonialisme en ongelijkheid.
De paus greep zijn tournee aan om, scherper dan hij tot dan had gedaan, uit te halen naar leiders die „meer begaan zijn met hun eigen belang, dan dat van hun bevolking”. Hoewel een deel van zijn kritiek zich vooral leek te richten op de Amerikaanse president Donald Trump, sprekend van „een handvol tirannen die de wereld verwoesten”, was het niet moeilijk hierin ook verwijzingen naar sommige van zijn Afrikaanse gastheren te horen.
Daarmee reageerde de paus op bezwaren die voorafgaand aan zijn reis klonken. Zowel Kameroen als Equatoriaal-Guinea, beiden schatrijk aan grondstoffen, wordt geleid door een grijzende autocraat die al decennia de macht heeft. Kameroens president Paul Biya (93) liet zich afgelopen oktober voor een achtste termijn benoemen. De oppositie, die met geweld werd neergeslagen, vreesde dat de komst van de paus Biya zou legitimeren. Dat viel mee.
Uitgenodigd in het presidentieel paleis in Yaoundé schuwde de paus het niet Biya aan te spreken op de roofpraktijken van hem en zijn entourage – zij het in de woorden van Gods diplomaat: „Om vrede en gerechtigheid te laten zegevieren, moeten de ketenen van corruptie die het gezag aantasten en van zijn geloofwaardigheid beroven, worden verbroken.” En: „Harten moeten worden bevrijd van een afgodische zucht naar winst.”
In olierijk Equatoriaal-Guinea had hij een soortgelijke boodschap. In deze voormalige Spaanse kolonie is ruim 70 procent van de bevolking katholiek en is dezelfde president sinds 1979 aan de macht. De paus waarschuwde de politieke klasse die hem verwelkomde voor „de lust van macht” en het „najagen van onrechtmatige rijkdom”.
Het waren niet de mensen tot wie de paus zich gedurende zijn rondreis het liefst richtte. Dat waren de massa’s buiten, langs de wegen, in tot openluchtkerk omgebouwde velden en parkeerplaatsen, waar naast katholieken ook nieuwsgierige niet-gelovigen naar hem kwamen luisteren. Dinsdag, tijdens een afgeladen mis in Malabo, Equatoriaal-Guinea, citeerde hij daarbij de woorden van Paulus VI, in 1969 de eerste paus die het continent bezocht: „Afrikanen, vanaf nu zijn jullie missionarissen voor jezelf.”
Belangstellenden staan langs de route die paus Leo zal volgen naar een weeshuis in Saurimo, Angola.