Aansluitstop
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
De grootste crisis op het elektriciteitsnet tot nu toe, noemt de gemeente Utrecht het. Het stroomnet in de regio is zo overbelast dat in een groot deel van de provincie Utrecht een tijdelijke ‘aansluitstop’ komt: nieuwe elektriciteitsaansluitingen zijn vanaf 1 juli voor onbepaalde tijd – misschien wel jaren – niet meer mogelijk.
„We bevinden ons op onontgonnen terrein”, staat in een snelle en ingrijpende risicoanalyse van de gemeente Utrecht.
Maar onbekend kunnen we het probleem van ‘netcongestie’ niet bepaald noemen. Experts waarschuwen al jaren voor de groeiende stroomvraag en de achterblijvende infrastructuur. Tegelijkertijd kan het stroomnet soms alle opgewekte wind- en zonne-energie niet aan.
De gevolgen van de aansluitstop zijn meer dan frustrerend. De gemeente Utrecht houdt rekening met uitstel of afstel van 20 procent (of meer) van de woningbouw tussen 2027 en 2030, in deze tijd van hoge woningnood. Ook de sprong naar schone energie in de regio kan jaren vertraging oplopen: zonder stroom stokt het aantal nieuwe inductiefornuizen, warmtepompen, laadpalen, en elektrische vuilniswagens.
Er is economische schade. Bedrijven stellen investeringen of uitbreidingen uit, of willen zich helemaal niet meer in Utrecht vestigen. Als voorbeeld wordt een Amerikaans celtherapiebedrijf genoemd met mogelijk vijfhonderd banen.
En er is maatschappelijke schade. Ook het huisvesten van scholen, sporthallen, culturele instellingen, en zorg- en opvanglocaties komt onder druk te staan: met gevolgen voor bijvoorbeeld kwetsbare gezinnen, statushouders en Oekraïense vluchtelingen. De gemeente houdt zelfs rekening met meer huiselijk geweld, als mensen in scheiding langer onder één dak moeten blijven wonen.
De harde realiteit is dat er geen makkelijke en snelle oplossing is voor netcongestie. De opgave om het net te verzwaren is gigantisch. Het doel is om tot 2050 onder meer 670 hoogspanningsstations en 50.000 transformatorhuisjes bij te bouwen, en 100.000 kilometer aan ondergrondse kabels aan te leggen.
Nee, er wordt niet stilgezeten. Er is sinds eind 2022 een Landelijk Actieprogramma Netcongestie en het minderheidskabinet heeft een Crisiswet Netcongestie aangekondigd. De overheid wil inzetten op ‘netneutraal bouwen’, op wijken en woningen met lokale energie-voorzieningen en zonnepanelen. Bedrijven kunnen energie opslaan in grote batterijen, en burgers kunnen minder energie verbruiken.
Maar dat er nu voor het eerst een regio ‘op pauze’ moet worden gezet, is wel een gevolg van falend openbaar bestuur en korte termijn-denken. De aanleg van grote elektriciteitsinfrastructuur duurt nu zo’n 8 tot 12 jaar, onder meer door complexe vergunningstrajecten en juridische procedures. Dat moet sneller kunnen. En verder is er een groot gebrek aan technisch personeel, wat hard nodig is om dat toekomstbestendige stroomnet aan te leggen. Dit zijn geen nieuwe problemen, dit zijn problemen die al jarenlang om oplossingen vragen.
Er is misschien ook een positieve kant aan de grootste crisis op het elektriciteitsnet tot nu toe, blijkt uit de risicoanalyse van Utrecht. „Onder druk wordt alles vloeibaar”, staat erin. Rijk, regio’s en netbeheerders zullen meer moeten samenwerken om een aansluitstop in andere regio’s te voorkomen. Politiek en bestuur zullen stappen moeten zetten om de energietransitie te versnellen en ruimtelijk in te passen. Bedrijven en burgers zullen moeten accepteren dat er een hoogspanningsstation of transformatorhuisje om de hoek nodig zal zijn.
Want een aansluitstop zoals in Utrecht raakt uiteindelijk iedereen.