Frank Elderson | bestuurslid ECB Frank Elderson is de hoogste Nederlander binnen de ECB. Hij moet als ‘klimaatpaus’ binnen de ECB-directie verdedigen waarom klimaat- en natuurcrises invloed hebben op inflatie en bankentoezicht, en dus van belang zijn voor de centrale bank. „Ik heb een ongelimiteerde hoeveelheid energie om dit steeds weer uit te leggen.”
Wat ECB-bestuurslid Frank Elderson on the record zegt, heeft invloed. Vandaar dat hij zijn woorden zorgvuldig kiest.
Frank Elderson, de hoogste Nederlander binnen de Europese Centrale Bank, formuleert, als het bandje van de journalist loopt, heel precies. Volzinnen rollen eruit na korte denkpauzes. Is het bandje uit, dan komen de zinnen veel meer vanzelf uit de lange Nederlander die sinds 2020 lid is van het dagelijkse bestuur van de centrale bank. Zeker als het over klimaatzaken gaat – Elderson werd juist vanwege zijn groene profiel in 2020 voorgedragen bij de ECB.
Elderson bekleedt drie sleutelposities binnen de ECB-directie: hij stemt mee met het rentebeleid, is onderdeel van het banktoezicht, en is hoofd juridische zaken. Het is uit hoofde van dat laatste zijn taak om het mandaat te bewaken van de centrale bank. Waar gaat de ECB, die prijsstabiliteit als voornaamste opgave heeft, wel over, en waarover niet?
Volgens Elderson vallen klimaat- en natuurrisico’s daar wel onder. Maar niet iedereen vindt dat: zo zei het Belgische ECB-bestuurslid Pierre Wunsch vorig jaar nog dat centrale banken „weg moeten blijven van klimaatactivisme”.
Dat verklaart mede waarom Elderson zijn zinnen zo zorgvuldig vormt: wat hij on the record zegt, heeft invloed. Niet alleen over klimaat overigens: nu de prijsstabiliteit onder druk staat door de oorlog in Iran worden zijn woorden daarover ook op een weegschaal gewogen. Net als over banken: als bankentoezichthouder doet het ertoe hoe hij reageert op recente pleidooien om te dereguleren.
„Nee, we zijn geen beleidsmaker. We maken geen klimaat- en natuurbeleid. Dat doen anderen, gekozen regeringen. Die hebben het klimaatverdrag van Parijs getekend. Die hebben tot een Green Deal besloten. Dat doen wij als centrale bank allemaal niet. Maar wij moeten er wel rekening mee houden. Wij gaan over prijsstabiliteit, financiële stabiliteit en gezonde weerbare banken. Wij kunnen die doelstellingen alleen behalen als we rekening houden met de klimaat- en natuurcrises.”
„We kunnen niet negeren dat door klimaatverandering de Rijn in 2022 acht weken niet bevaarbaar was, wat leidde tot een voedselprijsinflatie die 0,7 procentpunt hoger was. Als we ons daar geen rekenschap van geven, zouden we ons werk niet doen. Want dan zouden we een belangrijke factor die de inflatie bepaalt, willens en wetens negeren. Daar kan geen sprake van zijn, zeker niet nu droogtes en overstromingen steeds vaker en steeds heftiger zullen plaatsvinden.”
Dat de ECB geen klimaatbeleid maakt, betekent niet dat de bank zich stilhoudt over dat beleid van gekozen regeringen. Elderson greep bijvoorbeeld recent in een opiniestuk in de Financial Times nog de sluiting van de Straat van Hormuz aan om te pleiten voor verdere energietransitie. „Ik betoogde dat de Europese afhankelijkheid van fossiele energie risico’s oplevert voor prijsstabiliteit. Wij gaan niet over die afhankelijkheid zelf, maar het is wél onze taak om de implicaties ervan voor de inflatie te begrijpen en duidelijk te maken hoe beleidskeuzes van gekozen politici van invloed zijn op de mate waarin wij ons doel kunnen bereiken.”
Frank Elderson (1970) studeerde recht in Zaragoza, Amsterdam en de Verenigde Staten. Na zijn studie in 1995 werkte hij enkele jaren als advocaat, waarna hij in 1999 de overstap maakte naar De Nederlandsche Bank. In 2011 werd hij daar directielid. Hij richtte in 2018 een netwerk op van centrale banken en toezichthouders voor de vergroening van het financiële systeem. In 2020 maakte hij de overstap naar de directie van de ECB. Sinds 2021 is hij tevens vicevoorzitter van het deel van de ECB dat toezicht houdt op de banken. Beide functies lopen tot 2028.
Elderson is als enige binnen de ECB-directie ook betrokken bij die andere taak van de ECB, het directe toezicht op de 112 grootste banken van Europa. Van het aparte toezichtbestuur is hij vicevoorzitter – hij is net herbenoemd tot eind 2028. Ook in dit bestuur wordt sinds een paar jaar, niet geheel toevallig sinds Eldersons aantreden, ruime aandacht gegeven aan de invloed van klimaat en natuur op de financiële instellingen, en ook dat vindt hij vanzelfsprekend.
„Banken moeten alle risico’s die voor hen relevant zijn in kaart brengen en op een goede wijze beheersen.” Door bijvoorbeeld bij meer risico’s meer buffers aan te houden; het zogenoemde kredietrisicomanagement van een bank. „Dus ook de risico’s die voortkomen uit de klimaat- en natuurcrises. Dus als banken hypotheekleningen verstrekken aan eigenaren van huizen die in gebieden staan die vaak overstromen, dan moeten ze dat meenemen. Als banken leningen verstrekken aan elektriciteitscentrales die zich koelen met rivierwater – en die rivier staat een aantal maanden te laag – dan moeten ze dat natuurlijk ook meenemen. Zo zijn er honderden voorbeelden.” Een voorbeeld van een natuurrisico voor een bank is de afname van biodiversiteit door pesticiden of stikstofdepositie, waardoor bijvoorbeeld voedselproductie bemoeilijkt wordt. Hierdoor kan een boerenbedrijf waar een lening aan is verstrekt, in de financiële problemen komen.
„Wat we niet kunnen doen, is zeggen: alles wat te maken heeft met klimaat en natuur is politiek, daar sluiten wij onze oren en ogen voor. Dán zou men ons zeer terecht kunnen verwijten dat we onze taken niet goed uitoefenen.”
„Ik begin weer even juridisch. Onze primaire doelstelling is prijsstabiliteit. Maar we hebben [volgens het EU-verdrag over de ECB] ook een secundaire doelstelling: zonder afbreuk te doen aan het eerste doel, en dit is een cruciale randvoorwaarde, moeten we ook het algemene economische beleid van de EU ondersteunen. En klimaat en natuur zijn daar zonder enige twijfel onderdeel van. Dus wij zijn juridisch verplicht daarmee iets te doen.
„Ik vat het altijd samen als ‘twee vliegen in één klap’. Als je prijsstabiliteit op twee manieren kan bereiken, maar één van die manieren draagt bij aan – in dit geval dan – de natuur- en klimaatdoelstellingen van de Europese Unie, dan moet je die kiezen.”
„We doen al heel veel. We nemen klimaat mee in onze economische modellen. Dat deden we eerst niet. En als een bank bij ons geld leent, dan moet die onderpand verstrekken.” Dat kunnen (bedrijfs)obligaties zijn, maar ook leningen. „Hoeveel waarde wij dat onderpand toekennen, daarin wordt meer of minder in lijn zijn met [het akkoord van] Parijs ook meegewogen.
„En we gaan dit jaar opnieuw evalueren hoe we ons monetaire beleid uitvoeren.” De ECB heeft in het verleden naast haar rentebeleid ook bredere instrumenten ingezet, zoals gerichte leningen aan banken en obligatieaankopen. Die zouden ook een rol kunnen spelen in klimaatsturing. „Als onderdeel van een evaluatie van ons monetaire raamwerk kijken we of soortgelijke instrumenten structureler kunnen worden ingezet zodat ze twee vliegen in één klap slaan.”
„Ik wil niet vooruitlopen op die discussies.”
„Ik kan het niet over individuele banken hebben. Een hele korte samenvatting: er is serieuze voortgang geboekt in de afgelopen vijf, zes jaar.”
„In het beheersen en in kaart brengen van hun klimaat- en natuurgerelateerde risico’s. In 2019 was nog maar 25 procent van de banken überhaupt begonnen met hier serieus naar kijken. Nadat wij als ECB duidelijk hadden gemaakt dat banken dat wel moesten doen, zagen we dat eind 2024 op twee banken na alle 112 banken die onder ons direct toezicht staan in ieder geval wel voldoende in kaart hadden gebracht welke risico’s ze lopen.” ECB heeft die twee banken, een Franse en een Spaanse, een dwangsom opgelegd. „Al die andere banken hebben dus binnen de deadline wel hun huiswerk gedaan. Ik heb ze daarvoor ook een compliment gegeven – het gebeurt niet vaak dat een toezichthouder dat doet.”
„Je ziet dat banken nog niet alle risico’s in kaart hebben. Sommige banken hebben in een aantal landen waar ze actief zijn hun risicomanagement op orde, maar in andere landen niet. Sommige banken hebben gekeken naar gevolgen van klimaatverandering, maar niet naar die van afnemende biodiversiteit. Wat er nu moet gebeuren, is het been bijtrekken.”
„Wij gaan niet over aan wie een bank leningen verstrekt of niet. Zolang de wet toestaat dat er kolen worden gedolven en een bank deze activiteiten nog wenst te financieren, dan kan dat. Maar dan willen wij wel zien hoe ze de risico’s daaromheen beheersen – ook qua reputatierisico’s en juridische risico’s.”
„Laten we wel wezen: die energietransitie gaat er komen. Nogmaals: niet omdat wij dat als ECB zeggen, maar omdat de politiek dat heeft besloten. Er worden de komende jaren honderden miljarden geïnvesteerd. Banken zullen daar een cruciale rol in spelen. Als er geen banken zouden zijn, zouden we ze nu moeten oprichten. Huishoudens, bedrijven, die moeten worden gefinancierd. Banken moeten hun rol kunnen blijven spelen in goede én slechte tijden. Daarom is het zo belangrijk dat ze de lessen uit de kredietcrisis blijven trekken: wees goed gekapitaliseerd, zorg dat je liquide bent, heb je risicomanagement op orde, je governance, dus de kwaliteit van je bestuur.”
„Die crisis heeft grote sporen nagelaten. Ook bij mij: ik zat toen aan tafel als jurist van DNB [De Nederlandsche Bank]. Maar het is wel van belang om uit te leggen dat er sindsdien heel veel dingen, serieuze dingen, ten goede zijn veranderd. Banken zijn een stuk sterker dan toen, ook de Nederlandse.
„Dat was hard werk, dat ging niet vanzelf. Wetgevers en toezichthouders, en de banken zelf, hebben daarvoor gezorgd. Er is Europees toezicht gekomen – tijdens de kredietcrisis was het toezicht nationaal, ook op internationale banken, dat is rechtgetrokken. Er is een Europees resolutieraamwerk gekomen. Dat komt erop neer dat als een bank failliet gaat, niet primair de belastingbetaler daarvoor opdraait. Maar eerst de aandeelhouders en de kredietverschaffers, zoals het hoort.”
„Maar dat mensen de echo van de crisis nog horen, is wel goed. Want de lessen moeten we niet vergeten. Vertrouwen komt te voet en gaat te paard. En het ging toen als een galopperende groep paarden de deur uit. Dat vertrouwen is stap voor stap teruggewonnen, dus het laatste wat we nu moeten doen, is ons overgeven aan een dereguleringsrage.”
Die rage is er wel: de na de kredietcrisis internationaal afgesproken strengere kapitaaleisen (Basel IV genaamd) staan op de helling. De Federal Reserve, de Amerikaanse evenknie van de ECB, is al voornemens om die eisen te versoepelen. Ook de Britten denken er over na.
„Voor internationaal opererende banken, en dat is maar een deel, is het inderdaad belangrijk dat er geen scheef voetbalveld ligt. Daar hebben we juist die internationale Basel-akkoorden voor afgesloten. Wij vinden nog steeds dat die zo snel en zo compleet mogelijk moeten worden ingevoerd.
„Als anderen ervan af willen wijken, is het wel logisch om eens goed te kijken of wij ook iets moeten aanpassen. Maar het moet nooit een race naar de bodem worden; dan verdrinken we allemaal. Het is een groot goed dat we de banken weer gezond hebben gekregen. Daar aan tornen, vooral onder de huidige, onzekere omstandigheden, is in mijn ogen zeer onverstandig.”
„Wat we wel moeten doen, is als EU het huiswerk afmaken dat nog niet klaar is.” Elderson doelt erop dat de bankenunie, de kapitaalmarktunie en de interne markt nog onvoldoende geïntegreerd zijn binnen Europa. „Iedere dag dat we die niet vervolmaken, schieten we onszelf in de voet. Zorg er nu voor dat zakendoen tussen Finland en Portugal geen verschil kent met zakendoen tussen Zeeland en Friesland. Zorg ervoor dat er één Europees depositogarantiestelsel [het systeem waaronder spaargeld tot een ton wordt gegarandeerd] komt. Zorg ervoor dat kapitaal dat nu vaak wordt geïnvesteerd buiten Europa, makkelijker in Europa kan worden geïnvesteerd. Om de groene transitie, defensie en digitalisering te financieren.
„Er zijn momenteel veel problemen in de wereld die we als Europa alleen niet kunnen oplossen, waar we afhankelijk zijn van allerlei lieden waar we misschien niet afhankelijk van zouden willen zijn. Maar de interne markt, de bankenunie, de kapitaalmarkt: dát kunnen we zelf doen.”
Banken klagen niet alleen over een ongelijk speelveld met banken van buiten de EU. Er zijn ook zorgen over toenemende concurrentie vanuit private credit: niet-banken die leningen verstrekken, vaak schaduwbanken genoemd. Veel van die niet-banken ontstonden na de kredietcrisis, juist omdat banken door alle strengere regels minder leningen konden verstrekken.
„Let wel: de term ‘schaduwbanken’ doet geen recht aan de brede waaier van instellingen. Er zitten verzekeraars bij, pensioenfondsen, hedgefunds. En op zich is het prima dat er meerdere bronnen van financiering zijn in de economie. Dat kan de weerbaarheid van het financiële systeem en daarmee ook de economie helpen – de Europese economie is nu echt nog te afhankelijk van bankleningen.”
„De andere kant van het verhaal is dat we bij banken nu het toezicht op niveau hebben. Dat is voor die niet-bancaire instellingen veelal nog niet gebeurd.
„Probleem is ook dat niet-bancaire instellingen minder transparant zijn. We weten: het is een markt die snel groeit. Al is het, zeker in Europa, relatief nog klein als je kijkt naar het hele financiële systeem. Er is één les als toezichthouder: als iets snel groeit, dan moet je heel goed opletten. Dus we proberen nu, internationaal, de informatiegaten te dichten.”
„Dat komt doordat het eerst niet zo groot was en nu snel gegroeid is. Wij moeten ons als toezichthouder, met de schaarse middelen die we hebben, concentreren op de belangrijkste dingen. Maar: het staat nu wel nadrukkelijk op de internationale agenda, al een paar jaar.”
„Er zal altijd weer een slimme meid of jongen zijn, ergens op een ‘Zuidas’ in de wereld, die bedenkt: zo kan je ook weer om de regels heen. En daar zullen regelgevers en toezichthouders dan op reageren. Al gaat daar altijd wel tijd overheen: daar moeten regeringen over de hele wereld wetgeving op aanpassen. Dus voor nu is van belang: publiciteit opzoeken; publiek en wetgevers op de risico’s attent maken. Voor banken is dat de afgelopen 15 jaar heel goed gelukt.”
„Ik heb een ongelimiteerde hoeveelheid energie om dit steeds weer uit te leggen. Alles wat ik geleerd heb in mijn carrière – in mijn eerste jaren als advocaat, al die jaren bij DNB – kan ik nu kwijt op deze unieke centrale plek. Ik heb een rol waarin veel deuren voor je open gaan. Dan ga ik niet met de deuren slaan.”