Laten we ons niet druk maken om de schatkist, maar om de onacceptabele gevolgen van roken voor onze gezondheid. Andere landen laten zien dat het helemaal niet zo ingewikkeld is
Maandag kopte de NOS dat sigaretten de overheid 2,6 miljard euro minder aan accijnsinkomsten opleveren. Dat wordt gebracht als slecht nieuws, terwijl het vooral laat zien dat het rookgedrag verandert en dat er minder wordt gerookt. Zolang accijnzen vooral worden gezien als inkomstenbron in plaats van als onderdeel van een breed pakket aan gezondheidsmaatregelen, halen we de noodzakelijke daling in het aantal rokers nooit.
De echte vraag is namelijk niet wat de schatkist misloopt, maar hoeveel gezonde levensjaren Nederland verliest door roken, vooral onder mensen in een kwetsbare sociaal-economische positie. Onze levensverwachting ligt tegenwoordig maar net boven het EU-gemiddelde en Het herstel hiervan gaat na covid trager dan in veel andere landen. Nederlandse vrouwen leven korter en zij hebben minder gezonde levensjaren dan veel andere Europese vrouwen. Anders dan in veel landen leven zij zelfs korter gezond dan mannen.
Daarnaast overlijden in Nederland nog altijd veel mensen aan ziekten die we hadden kunnen voorkomen als we eerder of beter hadden ingegrepen. We doen het beter dan het Europese gemiddelde, maar landen als Zweden en Zwitserland laten zien dat het aanzienlijk lager kan. Tel je alles bij elkaar op, dan is tabak veruit de grootste oorzaak van vroegtijdige, te voorkomen sterfte in Nederland, vooral door longkanker.
Over de auteur
Danielle Jansen is socioloog, voormalig minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en Tweede Kamerlid namens NSC.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Ondanks deze onaanvaardbare uitkomsten blijven we onszelf complimenteren met de daling van het aantal rokers en de lof van de WHO over ons antirookbeleid. Het beeld is echter niet zo rooskleurig. Waar het percentage rokers tussen 2014 en 2020 nog met ongeveer één procentpunt per jaar afnam, is dat tempo inmiddels ingezakt tot een fractie daarvan. Anno 2025 rookt nog altijd bijna een op de vijf volwassenen. Ook onder jongeren stokt de vooruitgang sinds 2017. Ondertussen wint het vapen, wat gezien wordt als een opstap naar roken, terrein. Den Haag houdt zichzelf voor dat we roken bestrijden, maar in de praktijk gebeurt het halfslachtig en zonder echte overtuiging.
Het Nationaal Preventieakkoord heeft als doel een rookvrije generatie in 2040, met minder dan 5 procent rokende volwassenen en 0 procent rokende jongeren. Het RIVM waarschuwde begin 2024 al dat dit met de huidige afspraken niet haalbaar is. In het huidige tempo schuift het bereiken van een rookvrije generatie tientallen jaren op. Alleen als het eerdere tempo van 2014-2020 wordt hersteld, komt een rookvrije generatie rond 2038 in beeld en laten we pas echt zien dat we vermijdbare sterfte onacceptabel vinden.
Waar wachten we op, zou je zeggen. Wel, er staat een rem op het antirookbeleid in Nederland omdat het idee overheerst dat roken vooral een individuele keuze is waar de overheid zich zo min mogelijk mee moet bemoeien. Maar dat beeld klopt niet met wat Nederlanders zelf willen. Tachtig procent van de jongeren steunt een verbod op sigaretten en zo’n 80 procent van de rokers wil stoppen. 91 procent vindt dat auto’s met kinderen volledig rookvrij moeten zijn. Daarbij vroeg de Tweede Kamer de afgelopen jaren herhaaldelijk om stevigere maatregelen, maar voorstellen strandden bij het kabinet, vaak met een beroep op ondernemersbelangen en individuele vrijheid.
Laten we ons niet druk maken om de schatkist, maar om de onacceptabele gevolgen van roken. Duurdere sigaretten helpen om roken terug te dringen, maar accijnzen moeten geen doel op zich zijn. We innen miljarden op een product dat mensen ziek maakt en doodt, en daarmee accepteren we impliciet het bestaan ervan. Dat is een erg ongemakkelijke realiteit: aan de ene kant investeren we enorme bedragen om levens te verlengen, maar tegelijkertijd gedogen we een product dat levens verkort en verdienen we er zelfs geld aan.
Dat contrast is moeilijk uit te leggen. Het zou logischer zijn om accijnsopbrengsten gericht in preventie en ondersteuning bij stoppen met roken te investeren, in plaats van ze te behandelen als reguliere belastinginkomsten.
Andere landen laten zien dat het helemaal niet zo ingewikkeld is om door te pakken. België verbiedt al wegwerpvapes. Dertien Europese landen hebben roken in de auto met minderjarigen al verboden. En Finland, Hongarije, Frankrijk, Italië en Spanje werken al met een vergunningstelsel voor tabaks‑ en nicotineverkoop. In het Verenigd Koninkrijk is gisteren ingestemd met een levenslang rookverbod voor jongere generaties. Dus ja, het kan wel.
Onder de kop ‘Steeds minder sigaretten verkocht in Nederland, inkomsten schatkist dalen’ wordt een hardnekkig misverstand herhaald, namelijk dat hogere tabaksaccijnzen ‘niet werken’ omdat ze minder geld opleveren. Het is een frame dat rechtstreeks uit het draaiboek komt van de tabaksindustrie.
Tabaksaccijnzen zijn nooit bedoeld om de schatkist te spekken, maar om roken te ontmoedigen; en precies dat gebeurt, het werkt dus. De recente cijfers van het CBS laten opnieuw zien dat het aantal rokers daalt. En inderdaad minder inkomsten voor de schatkist, ja dat is dus ook de bedoeling. Dat sommige rokers nu hun tabak in het buitenland kopen verandert daar weinig aan.
Met de nieuwsinsteek ‘hogere tabaksaccijnzen, minder inkomsten en geld mislopen’ spelen media de tabaksindustrie in de kaart. Waarom niet gekozen voor ‘hogere tabaksaccijns: minder ziekte, minder sterfte en minder zorgkosten’? Door de nadruk te leggen op ‘minder inkomsten’ wordt een misleidend perspectief versterkt.
Het echte verhaal is dat tabaksbeleid werkt.
Károly Illy, voorzitter Rookvrije Generatie, directeur Longfonds
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant