John Morijn | hoogleraar recht en politiek Het Europees Hof van Justitie oordeelt dat Hongarije met een omstreden wet gericht tegen lhbti-inwoners de beginselen van de EU schendt. Volgens bijzonder hoogleraar John Morijn is dit een historische uitspraak. „Landen moeten niet alleen handelen naar de letter van het Europees recht, maar ook naar de geest.”
De Pride in Boedapest was vorig jaar officieel verboden, maar tijdens de mars liepen uiteindelijk honderdduizenden mensen mee.
Door een wet in te voeren die homoseksualiteit in verband brengt met pedofilie, heeft Hongarije de grondbeginselen van de Europese Unie geschonden en „stigmatiseert en marginaliseert” het land lhbtiq+–inwoners. Dat heeft het Europees Hof van Justitie dinsdag bepaald.
Onder premier Viktor Orbán nam Hongarije in 2021 een omstreden wet aan die regelt dat kinderen en jongeren onder de achttien geen films, tv-programma’s en advertenties mogen zien die „afwijking van genderidentiteit, geslachtsverandering of het promoten of vertonen van homoseksualiteit” bevatten. Hongarije stelde daarmee kinderen te willen „beschermen” tegen pedofilie. De wet werd fel veroordeeld door mensenrechtenorganisaties en leiders van andere EU-lidstaten.
De Europese Commissie stelde dat Hongarije discrimineert en sleepte de lidstaat voor het Europees Hof van Justitie, op grond van artikel 2 van het Verdrag van de Europese Unie. Dat regelt de fundamentele beginselen van de EU, waaronder non-discriminatie. In juni vorig jaar waarschuwde de advocaat-generaal van het Hof al in een advies dat Hongarije EU-wetgeving schendt. Het Hof volgt die lijn en stelt de Europese Commissie op alle punten in het gelijk.
De Hongaarse wetgeving bestaat volgens het Hof uit „een gecoördineerd geheel van discriminerende maatregelen die op duidelijke en bijzonder ernstige wijze afbreuk doen aan de rechten van niet-cisgender personen, onder wie transgenders, of niet-heteroseksuele personen”. Daarmee is de wet „strijdig met de identiteit van de Europese Unie als gemeenschappelijke rechtsorde”. Lhbti-personen in verband brengen met pedofilie „versterkt stigmatisering en kan haatdragend gedrag jegens hen uitlokken”.
John Morijn, bijzonder hoogleraar recht en politiek in de internationale betrekkingen aan de Rijksuniversiteit Groningen, noemt het een „historische uitspraak”.
„Als je verwacht dat een belangrijk deel van de bevolking zich ‘onzichtbaar’ maakt, zoals met deze wet de lhbti-community in Hongarije overkomt, raak je volgens het Hof aan het dna van de Europese Unie. Daarmee gaat het niet alleen over het met de voeten treden van mensenrechten of economische principes als vrij verkeer, maar om een inbreuk op de basiswaarden van de EU. Het was de eerste keer dat de Europese Commissie zich op die waarden beriep, de rechter is daarin meegegaan: one love hoort bij het dna van de EU.”
„Na een uitspraak van het Hof moeten lidstaten aan de Commissie tonen dat ze hieraan gehoor geven, anders kan het tot dagelijkse boetes leiden. Ik weet vrij zeker dat de nieuwe Hongaarse regering van [toekomstig premier] Péter Magyar de wet intrekt. In zijn overwinningstoespraak zei Magyar al dat niemand gestigmatiseerd mag worden vanwege iemands geaardheid.
„Daar komt bij dat er ook EU-geld is geblokkeerd, omdat Hongarije zich met dit soort homofobe wetgeving niet houdt aan het verbod op discriminatie dat onder het EU-Handvest valt. Magyar heeft beloofd dat er weer meer EU-budget naar Hongarije gaat, dus het is ook financieel in zijn belang om te zorgen dat zijn land weer snel aan EU-recht voldoet.”
„Het Hof zegt: wil een land lid zijn van een club als de EU, dan betekent dat niet alleen dat je aanspraak maakt op bepaalde rechten, zoals EU-budget, maar ook dat je voldoet aan een minimum aan verplichtingen, zoals het niet uitsluiten van hele groepen in een samenleving. Landen moeten dus niet alleen handelen naar de letter van het Europees recht, maar ook naar de geest van de waardengemeenschap die de EU is, waarin de rechtsstaat en mensenrechten worden beschermd.
„Dit is een van de meest principiële uitspraken die het Hof de afgelopen jaren heeft gedaan, deze is nog belangrijker dan het besluit om rechtsstatelijke principes te koppelen aan het krijgen van EU-budget.
„Als de Commissie naar het Hof gaat, wint ze bijna altijd. Ik verwacht niet dat de Commissie nu allerlei lidstaten op grond van artikel 2 voor het Hof sleept, maar ze heeft wel een drukmiddel in handen. Zijn er andere lidstaten die een bevolkingsgroep als het ware buiten haakjes plaatsen, of een deel van de rechtsstatelijke beschermingsstructuur, dan kan de Commissie terugvallen op deze Hongaarse zaak. Denk aan een land dat plots toezicht op databescherming of gelijke behandeling wil afschaffen, of aan asielbeleid waarmee de mensenrechten van een hele groep migranten structureel wordt geschonden.
„We weten pas enkele uren dat we hier überhaupt over kunnen nadenken”, zegt Morijn, nadat het Hof dinsdagochtend met een oordeel kwam. „Met de uitspraak is een piketpaaltje geslagen dat blijft staan.”