Heeft hij dat nu echt gezegd, Jozef Stalin, tijdens de beruchte conferentie van Jalta, in februari 1945? „En hoeveel divisies heeft de paus”. Sarcastische vraag en zo scherp geformuleerd, dat-ie als gedroomde waarheid de wereld over is gegaan.
Want de paus (toen Pius XII) had ook toen nul divisies, en dat wist de Sovjetdictator donders goed, toen hij zich met Roosevelt (VS) en Churchill (VK) voorbereidde op de toekomst van Europa na de Tweede Wereldoorlog. De suggestie om ook de paus bij die onderhandelingen te betrekken, werd door Stalin met hoon onthaald. De paus had immers geen manschappen, leger, slagkracht – al die zaken die beslissend zijn in oorlogen.
Het is verrassend om te zien hoe meer dan 75 jaar later paus Leo XIV bloedserieus wordt genomen door een groot deel van de wereld – minus dan de Amerikaanse president Trump, die zijn pontificale landgenoot „vreselijk voor het buitenlandse beleid” noemde, en „zwak tegen misdaad„. Nee, Trump is bepaald „geen fan van deze paus”, zeker niet toen Leo XIV zich tegen de Iran-oorlog keerde en de wereld verzekerde: „God luistert niet naar het gebed van hen die oorlog voeren„. En dat was weer een indirect weerwoord tegen de Amerikaanse minister van Defensie Hegseth, die zijn evangelisch-christelijke god aard- en nagelvast aan de Amerikaanse strijdkrachten wil verbinden.
Ook Leo XIV heeft hoegenaamd geen divisies, maar beschikt wel over morele macht, ‘soft power’ zoals dat ook in NRC werd beschreven. Dat morele overwicht heeft hij voor een belangrijk deel te danken aan zijn militaire machteloosheid – de paus is wat dat betreft minder dan een mug voor de wereldse grootmachten.
Het applaus voor deze paus klinkt nu van links tot rechts, kerkelijk en niet-kerkelijk, noord en zuid. Het in Noord-Europa bijna folkloristische anti-pausgeluid versterft. Er lijkt een enorm moreel vacuüm te bestaan in de huidige wereld, en kennelijk zijn er niet zoveel mensen met een miljardenbereik die in staat zijn het te vullen. Dat is weleens anders geweest: de invloed van een politicus als Nelson Mandela reikte veel verder dan Zuid-Afrika, zelfs Barack Obama leek even een soort wereldpresident, en dan, veel langer geleden was er de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, de Zweed Dag Hammerskjöld (1905-1961) die kon bogen op een groot, internationaal gezag.
Maar de VN worden door Rusland, de VS en China nauwelijks nog serieus genomen, de grote militaire machthebbers zoeken het wel met elkaar uit. Europa dacht even na de val van de Muur een wereldwijd baken te kunnen worden van een ‘waardengemeenschap.’ Maar met een oorlog in het oosten van het continent lukt dat niet zonder afweergeschut.
Maar de wereld snakt naar een moreel richtsnoer, zelfs een land als het onze. Deze dinsdag, 21 april, stemt de Eerste Kamer over de Asielnoodmaatregelenwet, waarin ook het strafbaar stellen van illegaal verblijf is opgenomen. Het begrip „terugkeerfrustreerders” werd in de mond genomen door minister Van den Brink (CDA) van Asiel en Migratie. Hij wilde maar aangeven dat die illegaliteit slechts een klein groepje zou treffen. Het begrip alleen al klinkt honend, ongeveer als die ‘divisies van de paus.’ En ook in Nederland zijn het de katholieke kerk en de PKN die verzet aantekenen, naast een aantal politieke partijen.
Ja, lekker makkelijk, vóór vluchtelingen zijn en tegen oorlog, alsof het allemaal te geef is. Nee, fatsoen is nooit te geef, maar eenmaal verloren ben je het ook echt kwijt. Nu grootmachten als Rusland en de VS niet langer geloven in het voorkomen van oorlogen, maar die actief zoeken, en de Amerikaanse ICE ongedocumenteerden zonder pardon van straat plukt en afvoert, is ‘menselijke waardigheid’ niet een zalvend begrip waar je bij kan sniffen, maar een oproep om die morele ondergrenzen daadwerkelijk te bewaken.
Natuurlijk krijgt ook deze vriendelijk ogende paus niet alle handen op elkaar als hij zich zou uitspreken over abortus, homoseksualiteit en vrouwelijke priesters. En gelukkig zijn er genoeg liberale politici die zich over die kwesties uitlaten.
Maar dat er in de wereldpolitiek maar één echte, gezaghebbende tegenspreker is, een religieus leider – dat strekt de paus tot eer, en tekent ook het failliet van de politieke, internationale orde.
Zelfs als katholiek vind ik dat onrustbarend.