Retrospectief Harun Farocki legde in zijn films en installaties bloot dat zowel films en games als militaire toepassingen gebruik maken van dezelfde technologie. Een nieuw retrospectief met zijn werk dat de komende weken in het IDFA Documentaire Paviljoen is te zien, toont hoe ver hij zijn tijd vooruit was.
Still uit Harun Farocki's documentaire 'Videograms of a Revolution' uit 1992.
Toen begin jaren negentig de eerste Golfoorlog uitbrak, werden voor het eerst de doorlopende nieuwsbeelden van een oorlog die op dat moment plaatsvond met cinema vergeleken. De Amerikaanse nieuwszender CNN deed live verslag van de Amerikaanse aanval op Bagdad, en zond daarna 24 uur per dag beelden van het strijdtoneel uit.
Door het gebruik van infraroodbeelden, computeranimaties die de militaire operaties in beeld brachten en slowmotionbeelden vanuit de cockpit van gevechtsvliegtuigen kreeg die eindeloze beeldenstroom een wrang surrealistisch karakter. De eerste ‘gemedialiseerde’ oorlog was geboren. Computer- en informatietechnologie brachten de oorlog live bij je thuis, maar maakten het ook lastig de gebeurtenissen als ‘echt’ te ervaren. Achteraf werd duidelijk hoezeer deze oorlog behalve gemedialiseerd, ook een mediaoorlog was en het gevolg van een uitgekiende publiciteitsstrategie.
Vlak voor de Golfoorlog had de Duitse filmmaker en mediakunstenaar Harun Farocki (1944-2014) net zijn documentaire Images of the World and the Inscription of War (1989) voltooid. Aan de hand van luchtfoto’s die in 1944 werden genomen tijdens een Amerikaans bombardement op een Duitse fabriek in bezet Polen becommentarieert hij daarin de dode hoeken van de menselijke waarneming. Zie je alleen wat je weet, of alleen wat je wílt zien, vroeg hij zich af. Toen de CIA de foto’s later analyseerde bleek namelijk dat ook de concentratiekampen van Auschwitz erop stonden. Was de geschiedenis anders gelopen als men dat destijds had onderkend?
Images of the World and the Inscription of War werd niet alleen een van de sleutelfilms in Farocki’s oeuvre, maar is dat onvermijdelijk ook in het retrospectief met zijn films en enkele van zijn installaties dat de komende weken in het IDFA Documentaire Paviljoen is te zien.
Beeld uit Images of the World and the Inscription of War.
Farocki is vooral bekend geworden door de scenario’s die hij met de Duitse speelfilmmaker Christian Petzold schreef. Met name die voor de uitgebeende Stasi-thriller Barbara (2012) over een vrouwelijk arts die ten tijde van de DDR naar een klein plaatselijk ziekenhuis wordt verbannen en de spookachtige WO II-film Phoenix (2014) over een vrouw die terugkeert uit het concentratiekamp en door haar omgeving niet wordt herkend. Zijn beroemdste documentaire is ongetwijfeld Videograms of a Revolution, die hij in 1992 maakte met de Roemeense filmmaker Andrei Ujica. Het is een collagefilm (zijn favoriete genre) waarvoor ze uit meer dan 100 uur videomateriaal, zowel van amateurs als officiële nieuwsbronnen, een reconstructie maakten van de bestorming van het presidentiële paleis in Boekarest in 1989. Met die bestorming kwam een einde aan het bewind van de communistische dictator Nicolae Ceausescu.
Technologie en media zijn Farocki’s grote thema’s. Hoe ze de maatschappij vormen en vervolgens vervormen. De relatie tussen beeld, macht en geweld is bijvoorbeeld ook het thema van zijn gevangenisfilms Prison Images (2000) en I thought I was Seeing Convicts (2000) die zich richten op het gebruik van surveillancetechnologie in penitentiaire inrichtingen. De grofkorrelige groothoekige beelden van bewakingscamera’s met de tijdscodes opzichtig in beeld zijn inmiddels een niet meer weg te denken stijlmiddel in het genre van de true-crime docu.
In het essay ‘War always finds a way’ (2005) zou Farocki later beschrijven hoe nieuwe mediatechnologieën een nieuwe filmische beeldtaal creëren. Hij illustreerde dat aan de hand van de uit de Golfoorlog bekend geworden luchtopnames met rasters en richtkruizen en de duikvluchten vanuit het perspectief van een projectiel. Dat was dus nog voor de Wachowski’s eind jaren negentig in de filosofische speelfilm The Matrix met hun slowmotiongevechten en de beroemde close-up van een in de tijd bevroren kogel dit soort ‘bullet time’ zouden perfectioneren.
Hoe relevant en ver zijn tijd vooruit Farocki was realiseer je je ook weer nu, net als in 1944 en 1991 nieuwsbeelden en mediatechnologie een nog grotere rol zijn gaan spelen, bijvoorbeeld bij de oorlogen in Gaza, Iran en Libanon. En was het tijdens de Golfoorlog misschien nog een schok dat CNN computersimulaties gebruikte, nu is het vaak helemaal niet meer duidelijk of een beeld gefabriceerd is of echt. In Images of the World vroeg Farocki zich al af of de toeschouwer op een of andere manier medeplichtig is als nieuwsbeelden later iets heel anders blijken prijs te geven dan oorspronkelijk gedacht. Anno nu moet bij wijze van spreken iedere nieuwsconsument een mediadetective zijn om erachter te komen wat de status van nieuwsbeelden is.
De Duitse filmwetenschapper Thomas Elsaesser noemde de missie van Farocki om inzichtelijk te maken dat film en defensie gebruik maken van dezelfde audiovisuele technologieën de „S/M-praktijken van de filmgeschiedenis”. Hij doelde op de innige relatie tussen bijvoorbeeld ‘science and medicine’ en ‘surveillance and military’. Het is een knipoog naar het feit dat nieuwe media altijd als eerste worden gebruikt voor porno en oorlog. Dat was toen en dat is nu met generatieve AI niet anders.
Farocki raakte om die reden ook al vroeg geïnteresseerd in de beeldtaal van games, en maakte bijvoorbeeld de serie Serious Games over het toepassen van game- en virtualrealitytechnologie in trainingsvideo’s van het Amerikaanse leger. Daarin liet hij zien hoe na afloop van de strijd dezelfde technieken worden ingezet om soldaten met een posttraumatische stressstoornis te behandelen. De kwaal is het middel geworden. Of is het toch andersom?
Het retrospectief van Harun Farocki is van 17/4 tot en met 24/5 te zien in het IDFA Documentaire Paviljoen in Amsterdam. Info: idfa.nl