Het Internationaal Gerechtshof heeft het op zijn tachtigste verjaardag drukker dan ooit. VN-coryfeeën waarschuwen dat de aanvallen op de internationale rechtsorde steeds zwaarder wegen. Deskundigen benadrukken tegenover NU.nl dat er ook veel goed gaat, al is Donald Trumps willekeur een reële zorg.
Het internationaal recht staat onder druk, juist ook door "landen die unieke verantwoordelijkheden hebben voor het handhaven van internationale vrede en veiligheid", zei VN-chef António Guterres tijdens de viering van de tachtigste verjaardag van het Internationaal Gerechtshof (ICJ) in Den Haag.
Anderen sluiten zich aan bij de waarschuwende toon van Guterres. "Deze trends zetten het systeem dat we dienen onder grote druk", zei ICJ-president Yuji Iwasawa.
"Het internationale rechtssysteem wordt niet alleen op de proef gesteld, maar ook regelrecht aangevallen", sprak Annalena Baerbock, de voorzitter van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. "En sommige landen proberen het niet eens te verbergen."
De uitspraken en waarschuwingen van de ICJ in zaken rond Gaza en Oekraïne worden door de aanstichters vaak slechts ter kennis aangenomen. Maar volgens Henri de Waele, hoogleraar internationaal en Europees Recht, heerst er een verkeerd beeld van de invloed van de afbrokkelende rechtsorde.
Genoeg uitdagingen, maar geen reden tot paniek, ziet naast De Waele ook Kyra Wigard, universitair docent internationaal (straf)recht. De twee benadrukken dat er ook veel goed gaat in het internationale recht.
Het ICJ, opgericht in 1946 om geschillen tussen staten te beslechten, heeft het drukker dan ooit. Er zijn meer dan twintig aanhangige zaken. En dan zijn alle adviesverzoeken nog niet eens meegerekend. Wigard ziet een trend waarbij veel zaken tegenwoordig over actieve conflicten gaan, en dat staten steeds sneller naar het ICJ stappen.
Zo diende Oekraïne binnen 24 uur na de Russische aanval een zaak in. Zuid-Afrika was ook vrij snel over het genocidegeweld van Israël tegen de Palestijnen. Wigard: "Het is nieuw dat de ICJ zich zo snel in actieve conflicten moet mengen."
Bovendien worden de zaken steeds ingewikkelder en omvangrijker. In het begin boog de vijftienkoppige rechtbank zich vaak over territoriale geschillen. Nu krijgen ze politiek gevoelige kwesties als genocidebeschuldigingen op hun bordje.
Ook gebruiken steeds meer landen de voorlopige maatregel. Als een zaak urgent is, moeten alle anderen zaken wachten. Hierdoor duren de andere zaken ook langer. Door alle drukte duurt een zaak gemiddeld niet meer drie, maar vijf jaar.
"We hebben urgent meer personeel en budget nodig", zei Iwasawa tegen Trouw. Het hof wordt gefinancierd door de VN, die zelf met grote geldproblemen kampt. Afgelopen jaar is 40 procent van de VN-contributies niet betaald. En de Verenigde Staten hebben onder president Trump een grote betalingsachterstand opgebouwd, terwijl het voorheen bijna een kwart van alle bijdrages uitmaakte.
Daarnaast zijn er discussies of het hof niet pragmatischer kan worden ingericht. De vijftien rechters kijken altijd gezamenlijk naar elke zaak. Het oordeel van de meerderheid wordt het eindoordeel.
Volgens critici kunnen rechters in het hof zich efficiënter opsplitsen in gespecialiseerde kamers. Zo zouden ze de stijgende stapel aanhangige zaken misschien sneller kunnen wegwerken.
Volgens De Waele is dat een lastige zaak. De opzet met slechts vijftien rechters die alle zaken gezamenlijk behandelen, vindt zijn basis in het statuut dat verbonden is met het VN-handvest. "Dat is vrij complex om te wijzigen."
De Waele ziet dat "veel commentatoren stellig zijn in hun mening dat het internationaal recht irrelevant wordt en het ICJ een juridische poppenkast is". Hij ziet het omgekeerde: het hof is populairder dan ooit en steeds meer landen gebruiken het voor geschilbeslechting.
In het nieuws gaat veel aandacht naar de grove schendingen, waardoor we niet zien dat er ook veel goed gaat, legt De Waele uit. Hij noemt regels voor de diplomatie, het postverkeer en de lucht- en zeevaart bijvoorbeeld investeringen. "De afgelopen decennia is het recht er steeds beter in geslaagd de grenzen aan te geven. Landen die belang hechten aan hun reputatie, zien beter de kaders waaraan ze zich moeten houden."
Wigard sluit zich daarbij aan. De landen die geen hoge pet op hebben van het ICJ, zijn wel degelijk actief bij het hof. Zo voert Rusland counterclaims in tegen Oekraïne. Iran heeft vorig jaar nog zaken ingebracht tegen Canada, Zweden, Oekraïne en het Verenigd Koninkrijk.
Rond thema's als Gaza, Iran en Oekraïne zie je inderdaad dat grootmachten zichzelf boven het internationale recht plaatsen, erkennen de deskundigen. De Waele: "Maar het recht van de sterkste is er altijd al geweest."
Wigard kijkt uit naar de verkiezingen van eind dit jaar. Er worden vijf nieuwe rechters verkozen voor een termijn van negen jaar. De Algemene Vergadering en daarna de VN-Veiligheidsraad moeten kiezen met een absolute meerderheid, dus niet unaniem. Een groot politiek spel, vertelt Wigard. "Zo heeft het VK als Veiligheidsraadlid momenteel geen rechter, maar wel een kandidaat."
De Waele waakt vooral voor de onverwachtse sprongen van Trump. Als meer landen geneigd zijn het voorbeeld van Trumps wangedrag te volgen, kan dat een risico zijn. "Iedere andere president die iets meer rationeel kan denken, zou al een verschil maken. De totale willekeur van Trump is de aankomende 2,5 jaar niet bevorderlijk voor het vertrouwen in het recht en de rechtspraak."
De Waele: "Je kunt de toekomst uiteraard niet voorspellen. Ondanks de positieve ontwikkelingen rondom het ICJ kan het ook zo weer omslaan."
Source: Nu.nl algemeen