De Amerikaans-Israëlische aanvallen op Iran raken niet alleen militaire en civiele doelen, ook het cultureel erfgoed van Iran ligt onder vuur. Sinds het uitbreken van de oorlog zijn er volgens het Iraanse ministerie van Cultureel Erfgoed 56 historische plekken beschadigd.
Door Renée Meershoek en Wieteke van Zeil
‘We kunnen doelen die gemakkelijk te vernietigen zijn uitschakelen, waardoor het voor Iran vrijwel onmogelijk wordt om ooit weer als natie te herrijzen’, schreef de Amerikaanse president Donald Trump op Truth Social. Volgens de nieuwssite Iran Insight vatte een hoop Iraniërs dit op als een dreiging tegen de infrastructuur en andere kwetsbare doelen, zoals historische monumenten. Trump dreigde in 2020 al met het bombarderen van Iraanse culturele plekken.
De schade aan de Iraanse kunstschatten en architectuur is grotendeels het gevolg van schokgolven, rondvliegend puin en explosies door de Amerikaans-Israëlische bommencampagne.
De Shah Abbas Moskee in Isfahan, met nabij in de achtergrond rook van het bombardement op 9 maart.
Welke gebouwen werden de afgelopen weken beschadigd? En wat betekenen de aanvallen voor het Iraanse volk? De Volkskrant neemt drie locaties onder de loep.
De Jameh-moskee (Masjed-e Jāmé) is de oudste vrijdagmoskee van Iran. Het gebedshuis ligt in het oude centrum van Isfahan, een van de belangrijkste historische steden van Iran. Het staat bekend om zijn felgekleurde minaretten, met kalligrafie bedekte koepels en iconische turquoise tegels.
De vrijdagmoskee is meer dan 1.180 jaar oud. De oudste delen zijn terug te leiden tot 841 na Christus. De zuilengalerijen uit de 10de en 11de eeuw zijn befaamd.
Masjed-e Jāmé is een inspiratie geweest voor architecten van moskeeën in heel Centraal-Azië.
Door de schokgolven van een Israëlische luchtaanval op 9 maart zijn de decoratieve elementen van de moskee beschadigd en zijn veel turquoise tegels op de grond gekletterd.
‘Isfahan, Nesefeh Jahan’, gaat het Perzische gezegde. ‘Als je Isfahan hebt waargenomen, heb je de helft van de wereld gezien’, parafraseert de Iraanse kunsthistoricus Katayoun Shahandeh aan de telefoon. ‘Zoveel schoonheid is daar te bewonderen.’
De Israëlische luchtaanvallen op Isfahan op 9 maart hebben niet alleen culturele rijkdommen beschadigd, maar ook Iran midden in zijn historisch hart geraakt. De gouverneur van Isfahan, Mehdi Jamalinejad, schreef op sociale media: ‘Ze richten zich met de meest geavanceerde wapens op ’s werelds oudste symbolen van beschaving.’
Isfahan was de hoofdstad van de Safaviden-dynastie tijdens de Iraanse gouden eeuw. De stad was een cruciaal knooppunt op de oude zijderoute en werd gevierd om zijn culturele en architectonische rijkdom.
De stad heeft ook een grote sociaal-politieke betekenis voor Iraniërs nu, met als middelpunt het Naqsh-e Jahan-plein, het monumentale complex van moskeeën, paleizen en bazaars, vertelt Shahandeh.
Dit plein werd hard getroffen door Israëlische bombardementen, die gericht waren op het gebouw van de provinciegouverneur, dat zich op het historische plein bevindt. Hierdoor liep het monumentale complex met (onder andere) de iconische Ali Qapu- en Chehel Sotoun-paleizen schade op.
Iraanse erfgoedinspecteurs bekijken de schade in het Chehel Sotoun Paleis aan het Naqsh-e Jahanplein in Isfahan.
Foto's Getty Images
Younes Saramifar, politiek antropoloog en Midden-Oostenexpert verbonden aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, is geboren in Isfahan. Hij vertelt: ‘Voor ons Iraniërs is het Naqsh-e Jahan-plein meer dan iets uit het verleden, het is ons leven.’
Elke donderdagavond, de avond voorafgaand aan de voor moslims heilige vrijdag, komen mensen samen op het plein om te genieten van de magische plek. ‘Dat zulke locaties worden aangevallen door Israël en de VS toont hun agressiviteit jegens de Iraanse bevolking’, stelt Saramifar. ‘Burgers, mensen, lijden hieronder, niet het Iraanse regime.’
Iraniërs picknicken op het 17de-eeuwse Naqsh-e Jahanplein, februari 2025. Het plein en de omringende gebouwen zijn door Unesco beschermd erfgoed.
Getty Images
Door de schokgolven van de luchtaanval op het historische plein stortten onder meer de turquoise tegels van de iconische Jameh-moskee, 2,5 kilometer verderop, naar beneden. Achter het gebedshuis was een enorme rookpluim te zien.
Volgens Shahandeh weerspiegelen deze monumentale plekken de culturele identiteit van Iraniërs, die gevormd is door duizenden jaren van artistieke, literaire en architectonische tradities.
De monumenten staan ook symbool voor de verbinding van het oude Perzische verleden met de islamitische periode en de moderne natie. Ze zijn een bron van trots. ‘Ook voor Iraniërs die zich distantiëren van de Islamitische Republiek’, vertelt Shahandeh, ‘vormen de historische plekken een verbinding met hun rijke verleden.’
Het interieur van de 14de-eeuwse Jameh Moskee in Yazd. De moskee staat afgebeeld op het Iraanse 200 rial bankbiljet.
Mannen en kinderen bij de Jameh Moskee in de historische stad Na’in, in 1925. De moskee werd voltooid in het jaar 710 en is de oudste moskee in Iran.
Foto's Getty Images
Volgens Saramifar, die ondanks de internetblokkade nog contact heeft met mensen in Iran, voelen de Israëlisch-Amerikaanse aanslagen voor Iraniërs als een aanval op hun Iraans-zijn.
‘Wanneer ze spreken over de gevallen turquoise tegels en gebroken spiegels, hebben ze het niet alleen over de beschadigde gebouwen. Het is een metafoor voor hun persoonlijke misère.’
Het Golestanpaleis ligt in hartje Teheran. Het paleis is een van de oudste gebouwcomplexen van de Iraanse hoofdstad en bekend om zijn spiegelmozaïeken, tuinen en vijvers. In het Perzisch betekent ‘golestan’ bloementuin.
Het paleis stamt uit de 16de eeuw, maar de huidige stijl en decoraties zijn afkomstig van de 19de eeuw. Het diende door de eeuwen heen als ceremoniële residentie. De spiegelzaal – die doet denken aan die in Versailles – is beroemd.
Bij een luchtaanval op een politiebureau in Teheran op 2 maart is het nabijgelegen paleis zwaar beschadigd. De vloeren van de zalen, waaronder de spiegelzaal, zijn bezaaid met glasscherven, de historische ramen zijn ingeslagen en kroonluchters zijn gehavend. De tuinen liggen bedolven onder het puin.
In historisch Iran had de macht een kleurrijk en uitbundig gezicht. Overheidsgebouwen en paleizen zijn hier van veraf herkenbaar door hun kleurenpracht, als een blinkend juweel in het landschap. Het Golestanpaleis-complex in het centrum van Teheran is een van de beroemdste voorbeelden.
Iran herbergt een van ’s werelds rijkste en oudste culturele erfgoederen, gevormd door het Perzische rijk, opeenvolgende Islamitische dynastieën en de moderne geschiedenis. Het land telt 29 Unesco-werelderfgoedsites, waarvan er de afgelopen weken vier zijn beschadigd door luchtaanvallen, waaronder het Golestanpaleis.
De Marmeren Troon Zaal in het Golestan complex voor en na de luchtaanvallen. De troon werd in 1805 gemaakt van geel Yazd-marmer en is voorzien van beeldhouwwerk met mythische figuren en dieren.
Getty Images
Voordat de oorlog op 28 februari begon, had Unesco de geografische coördinaten van de erfgoedlocaties met alle partijen gedeeld, om vernieling te voorkomen. Het aanvallen van cultureel erfgoed is een schending van het internationaal recht.
Het Golestancomplex staat bekend als het summum van Perzische architectuur. Het terrein van vierenhalve hectare is gebouwd als paradijstuin met grote waterpartijen en tuinen. En de beste Perzische kunstambachten zijn hier verenigd: beschilderde tegels, hout- en steendecoraties, en sierlijk gedecoreerde pilaren.
Golestan wordt beschouwd als het vroegste voorbeeld van een combinatie van Europese en Perzische bouwstijlen en technieken. Volgens kunsthistoricus Shahandeh weerspiegelt het paleis een periode waarin Iran zich bezighield met wereldwijde artistieke stromingen.
Het Golestan paleiscomplex in Teheran, de voormalige koninklijke zetel van de Kadjaren Dynastie.
Getty Images
Verschillende ceremoniële ruimtes zijn beschadigd door de explosies. Ramen en spiegeltegels braken in het Windvangersgebouw, en ook in de beroemde spiegelzaal is de schade groot. De zaal waar de Marmeren troon huist, waarop meerdere sjahs werden gekroond, heeft ook schade opgelopen van de schok en het inslagpuin van het bombardement.
Het Falak-ol-Aflak-kasteel ligt in het centrum van de oude stad Khorramabad. Het historische kasteel oogt massief en is vanaf grote afstand te zien – vanaf het kasteel beslaat het uitzicht de hele vallei.
Het kasteel werd in de 3de eeuw in het Nieuw-Perzische Rijk gebouwd als verdedigingsburcht. In de 10de eeuw werden de overheidsschatten er bewaard. Mongoolse, Safavidische en Kadjaarse heersers waren er gevestigd.
Tijdens de Pahlavi-dynastie in de 20ste eeuw, die de laatste sjah van Iran voortbracht, werd het kasteel een militaire nederzetting en gevangenis. Sinds de revolutie in 1979 is het een museumcomplex.
Het kasteelterrein werd getroffen door een luchtaanval, waarbij de aangrenzende archeologische en antropologische musea en kantoren werden vernield. De Volkskrant heeft geen beelden kunnen vinden, mogelijk door de internetblokkade, maar de schade is bevestigd door Unesco.
In de smalle Khorramabad-vallei in het westen van Iran zijn de vroegste sporen van menselijke activiteit tot nu toe gevonden. De vijf grotten, een rotsschuilplaats, een historische brug en het architectonisch ensemble van Falak-ol-Aflak behoren tot de oudste menselijke nederzettingen. In de grotten van de vallei gaan die tot 63 duizend jaar terug.
In lokale media, geciteerd door The Art Newspaper, zei de minister van Cultureel Erfgoed van de provincie Lorestan, Ata Hassanpour, dat beide musea, het bestuursgebouw, het officiersgebouw, de barakken en de omgeving beschadigd zijn. Vijf medewerkers raakten gewond. De structuur van het complex is overeind gebleven.
Met 5.300 vierkante meter, acht grote torens en 300 kantelen op de kasteelmuren, twee hoftuinen en een octagonaal grondplan wordt de 40 meter hoge vesting een architectonisch wonder uit de oudheid genoemd. Het heeft een hydraulisch vochtreguleringssysteem, is aardbevingsbestendig en is gebouwd met lokale materialen. Unesco prijst de citadel als een voorbeeld van menselijke interactie met de natuurlijke omgeving.
In een poging om dit soort historische locaties te beschermen tegen Israëlisch-Amerikaanse bommen, lag er op het dak van het achttienduizend jaar oude kasteel een ‘Blauwe Schild’-embleem, meldt persbureau Reuters. De Iraanse autoriteiten hadden honderdtwintig historische plekken met het embleem voorzien.
Het Baba Tahir Mausoleum in Hamadan, gebouwd gedurende de heerschappij van de Pahlavi Dynastie (1925-1979). Het is bedekt met een Blauwe Schildvlag.
Bron Courtesy Image
Het 14de-eeuwse mausoleum van sjeik Safi al-Din Ardabili in Ardabil, sufi mysticus en stichter van de Safavidische Dynastie - bedekt met een Blauwe Schildvlag voor bescherming tegen bombardementen.
Bron X
Het vroeg 14de-eeuwse Mausoleum van Sultaniye, 's werelds grootste met baksteen gebouwde koepelmonument, in de provincie Zanjan. Met Blauwe Schild vlag.
Bron X
Het blauwe schild refereert aan het Haags Verdrag uit 1954, waarin de internationale gemeenschap vastlegde dat cultureel erfgoed niet mag worden geraakt tijdens een conflict. Het monument valt ook nog eens onder de beschermingszone van Unesco, net zoals het Golestanpaleis en de vrijdagmoskee in Isfahan, doordat het dichtbij de prehistorische grotten ligt.
Op 14 mei 1954 werd in Den Haag door de Verenigde Naties een internationaal akkoord gesloten om historisch erfgoed te beschermen in tijden van conflict.
Sinds het begin van de oorlog uiten mensenrechtenorganisaties en experts hun zorgen over de schendingen van het internationaal recht door Israël en de Verenigde Staten, evenals Iran. Recent zei de Amerikaanse minister van Defensie Pete Hegseth dat hij zich noch zou houden aan ‘domme gedragsregels’, noch een politiek correcte oorlog zou voeren.
Volgens politiek antropoloog Saramifar gaat het beschadigen van cultureel erfgoed verder dan een oorlogsdaad; het is een manier om een gehele gemeenschap te raken en te vernederen. Hij spreekt over een ‘handelswijze van Israël’, die deze tactiek niet alleen toepast in Iran. Het historische Baalbek in Libanon heeft na Israëlische luchtaanvallen schade opgelopen en volgens Unesco zijn sinds 7 oktober in Gaza minstens honderdvijftig historische plekken verwoest.
Schade na bombardementen in Baalbek, in de Bekaavallei in Libanon. Het is een archeologische Fenicische stad, door Alexander de Grote Heliopolis genoemd in 334 voor Christus, waar de resten van de Romeinse Tempel van Jupiter staan uit de eerste eeuw, destijds de grootste tempel uit het Romeinse Rijk. Baalbek is beschermd Unesco erfgoed.
Getty Images
Qasr-al Basha, ook bekend als Pasha’s Paleis Museum in de oude stad van Gaza. Het werd midden 13de eeuw gebouwd voor de Mammelukkensultan Zahir Baibars en is op 9 februari 2024 door Israelische bombardementen verwoest.
Getty Images
De Iraanse kunsthistoricus Shahandeh stelt dat Iraniërs klem zitten tussen drie ‘genocidale’ regimes: het Iraanse, Israëlische en Amerikaanse. Ook vinden sommige Iraniërs het volgens haar wrang dat de internationale gemeenschap zich opwindt over de vernieling van cultureel erfgoed, maar niet ingreep toen in januari duizenden jonge demonstranten door het regime werden vermoord. Het collectieve trauma is groot.
‘Ondanks de vele veroveringen die Iran heeft moeten doorstaan, zoals door Alexander de Grote, de Arabieren, Turken en Mongolen, hebben wij Iraniërs onze cultuur, taal en kunst altijd kunnen behouden’, vertelt Shahandeh. ‘Het is buitengewoon pijnlijk om te zien dat dit erfgoed opnieuw in gevaar is, want het gaat niet alleen om monumenten of voorwerpen, maar ook om herinneringen, continuïteit en ons zelfbeeld.’
Auteurs Renée Meershoek en Wieteke van Zeil
Data Laurie Treffers
Beeldredactie Katja Poelwijk
Graphics Eleanor Mohren
Vormgeving Michelle de Gruijl
Het Golestanpaleis in hartje Teheran is afgelopen maandag beschadigd bij een Amerikaans-Israëlische luchtaanval, meldt VN-organisatie Unesco. Het paleis is een van de oudste gebouwcomplexen van Teheran en staat op de lijst van beschermd Werelderfgoed van Unesco.
Terwijl zijn thuisland Iran in oorlog is, presenteert journalist Thomas Erdbrink zijn serie over Rusland – zijn moeilijkste werk tot nu toe, vindt hij. ‘Ik vraag kijkers om zich in te leven in de mensen die we als onze vijand zien. Ik ben geïnteresseerd in de ander. En is de ultieme ander niet de vijand?’
Drie weken na het uitbreken van de oorlog in het Midden-Oosten bestoken Israël en de Verenigde Staten nog elke dag meerdere doelen in Iran. Denktank Institute for the Study of War telde de afgelopen week gemiddeld bijna twintig luchtaanvallen per dag.
Source: Volkskrant