Terwijl Antarctica smelt, is het aantal bezoekers de afgelopen tien jaar ‘exponentieel gestegen’.
De wens om het terugtrekkende ijs te zien trekt steeds meer vermogende toeristen en wetenschappers.
Maar hoeveel waarde heeft het, en wat kost het, om met eigen ogen te zien wat de mens stukmaakt?
Door Bram Vermeulen
Fotografie en video Kadir van Lohuizen
Antarctica was nooit bedoeld voor mensen. De eerste serieuze pogingen om het bevroren continent van zee tot zee te doorkruisen vonden plaats aan het begin van de vorige eeuw. De Ier Ernest Shackleton deed in zijn 47 jaar durende leven vier vergeefse pogingen, leed schipbreuk op de weg ernaartoe en zat met zijn bemanning een jaar lang reddeloos vast in het ijs.
Op 17 januari 1912, toen het team bestaande uit Laurence Oates, H.R. Bowers, Robert Scott, Edward Wilson en Edgar Evans de Zuidpool eindelijk bereikt had, troffen ze de tent aan die de Noorse expeditie onder leiding van Roald Amundsen er een maand eerder had achtergelaten.
Getty Images
De Britse marineofficier Robert Falcon Scott en zijn team bereikten de Zuidpool, maar vroren dood op hun weg terug.
Antarctica is een uitgestrekte rots bedolven onder duizenden meters van ijs en sneeuw, anderhalf keer zo groot als Europa.
Het continent heeft geen enkele begroeiing waaronder de mens zou kunnen schuilen.
En het vasteland kent geen zoogdieren met vlees of vacht om van te overleven.
Antarctica is net zo ongastvrij voor mensen als Mars.
Toch is in dertig jaar tijd het aantal bezoekers naar het witte, lege continent vervijftienvoudigd. Minder dan 5 procent van die poolreizigers is wetenschapper. De rest zijn vermogende toeristen die per cruiseschip of per vliegtuig komen. Kwamen er begin jaren negentig nog achtduizend toeristen, in het seizoen 2023-2024 waren dat er 125 duizend, volgens data van The International Association of Antarctic Tour Operators. De voorspelling is dat dit aantal in de komende tien jaar zal stijgen tot bijna een half miljoen bezoekers per jaar.
Maar wat doen ze daar? En wat is de prijs voor hun bezoek aan een smeltend continent?
Eind december staat een Airbus A330 met bestemming Koningin Maudland in Oost-Antarctica klaar op het internationale vliegveld van Kaapstad. Het is hoogzomer op het zuidelijk halfrond. Op de vliegtuigtrap veel korte broeken en open sandalen. Het is bijna middernacht.
De meeste passagiers aan boord zijn personeelsleden van een in Zuid-Afrika gevestigde touroperator met de naam White Desert. Het bedrijf adverteert met ‘luxe en avontuur in de meest afgelegen plek op aarde’. De gasten zijn veelal Amerikanen, maar ook een Japanse familie en een Duitse zakenman. Ze verdwijnen in de businessclass. White Desert is een van de twee touroperators die vanuit Kaapstad opereren. Concurrent Ultima Antarctic Expeditions adverteert met ‘uw poort naar een andere wereld’: ‘Dit is geen vakantie. Dit is Antarctica.’
White Desert is ook de vervoerder van wetenschappers van de Universiteit van Stockholm, die een Nederlands team heeft uitgenodigd om deel te nemen aan de expeditie die onderzoek doet naar klimaatverandering.
Voor de grootscheepse invasie van Oekraïne in februari 2022 maakten de Zweedse wetenschappers gebruik van de Russische luchtbrug naar Antarctica. Sindsdien zijn ze net als veel andere internationale wetenschappers van de Zuid-Afrikaanse touroperator afhankelijk. En daarmee dus ook: van de toeristen.
Richting de pool wordt de nacht rond half drie weer dag. Aan de kust van Oost-Antarctica gaat de zon in de zomermaanden niet onder. Het seizoen loopt van oktober tot maart. Iedereen aan boord ruilt zijn zomerkleren in voor dikke poolkleding. Dubbele sokken, dubbele broeken, thermo-ondergoed. Over de speakers kondigt de gezagvoerder de buitentemperatuur aan: min 6. Precies koud genoeg om te kunnen landen. Bij hogere temperaturen wordt het ijs slikkerig als pap en verliest de landingsbaan zijn grip. ‘Beste collega-poolreizigers, welkom op Antarctica. We pikken jullie weer op als de zon weer ondergaat’, grapt de gezagvoerder.
Bij aankomst worden de gasten in verhoogde terreinauto’s naar hun exclusieve kampen gebracht. Een week op Antarctica kost tot 110 duizend dollar per persoon. Inclusief abseilen van ijswanden, champagne drinken in een iglovormige ijsbar, een vlucht naar de Zuidpool en naar een kolonie keizerpinguïns. Onder de recente bezoekers waren de families Bulgari en Rolex, bekend van hun juwelen en luxe horloges.
Op zondagen is het hotelpersoneel vrij en kunnen ook zij genieten van de ijsbar, het abseilen of het zonnige weer.
‘Luxe goederen zijn uit, luxe reizen zijn in’, kopte het Britse tijdschrift The Economist onlangs. Ondanks de tarievenoorlogen en wereldwijde geopolitieke onrust spenderen de ultrarijken steeds meer aan extreme ervaringen. De ruimte in, zoals miljardairs Elon Musk, Jeff Bezos en Richard Branson. Of naar de diepe oceaan, zoals Richard Stockton Rush III, die samen met vier anderen aan boord om het leven kwam toen de onderzeeër Titan in juni 2023 implodeerde.
‘Ik zou zelf niet zo snel voor zo’n vakantie kiezen’, zegt kampmanager Nick Burnes van White Desert. ‘Als je hier werkt mag je hetzelfde doen als de gasten en je krijgt er nog voor betaald ook. Met uitzondering van het chique eten.’ Hij is op weg naar het kampement Echo. De ronde koepeltenten doen denken aan ruimteschepen. Volgens Burnes om het gevoel ‘van een andere wereld, een andere planeet’ te benadrukken. Er is ook een welzijnskoepel, voor yoga en meditatie.
De verblijven op Kamp echo zijn bewust vormgegeven als ruimtevaartschepen om de bezoeker het gevoel te geven dat ze op een andere planeet zijn aangekomen.
Ze zijn zo ontworpen dat ze aan het eind van de zomer permanent opgeruimd kunnen worden zodat er geen menselijke sporen achter blijven. Hiermee voldoen ze aan het verdrag van Antarctica.
Voor een verblijf van een week betalen mensen tot wel 110.000 dollar.
‘We hebben ook een product dat The Greatest Day heet. Dan vlieg je in zes uur naar Antarctica. Terwijl wij de bagage en vracht uit en in het vliegtuig laden, kunnen de gasten even abseilen en een ijswand beklimmen. Daarna kunnen ze nog een paar drankjes nemen in de ijsbar. Na tweeënhalf uur zitten ze weer in het vliegtuig terug naar Kaapstad. Dat kost slechts 20 duizend dollar’, zegt hij met een veelbetekende glimlach op zijn gezicht.
De gasten houdt het bedrijf zorgvuldig op afstand van de bezoekende journalisten. Alleen tijdens een borrel bevinden de twee groepen zich even in dezelfde ruimte – de toeristen wilden daar alleen kort en anoniem reageren op vragen. Tijdens de bijeenkomst vertelt een van de Amerikaanse gasten dat hij na West-Antarctica te hebben bezocht ook het oosten van het continent wilde zien. Voor het te laat is. ‘Ik ben in mijn carrière te ver van de natuur komen staan’, vertelt een Duitse toerist, in het dagelijks leven zakenman. ‘Ik ben een kapitalist, maar wel een optimist’, reageert een Amerikaanse gast wanneer hem de zorgen worden voorgelegd over klimaatverandering en presidenten als Donald Trump die daar hun schouders over ophalen.
De grootste zorg van het bedrijf is de afvalverwerking. Het Antarctisch Verdrag uit 1959 dat inmiddels door 58 landen is ondertekend, bepaalt dat het continent alleen voor de wetenschap bestemd is en dat militaire activiteiten en commerciële exploitatie er verboden zijn. In 1998 volgde een milieubepaling, die voorschrijft dat niets aan menselijke aanwezigheid mag herinneren. Ontlasting moet in olievaten worden opgevangen. De vaten moeten met sneeuwschuivers naar de kust worden gebracht en gaan per schip terug naar Zuid-Afrika. Urine wordt gefilterd en afgewaterd in een diepe ijs-spelonk.
Wat naar Antarctica wordt gebracht moet weer mee terug worden genomen, dat geldt ook voor uitwerpselen. Om de gasten van schoon drinkwater te voorzien wordt sneeuw gesmolten.
Onderzoekers van de Universiteit van Groningen berekenden in een recente studie hoe vervuilend een gemiddelde toerist tijdens zijn bezoek aan Antarctica is. Ze becijferden ook dat het aantal deeltjes van nikkel, koper, lood, zink en chroom op Antarctica in veertig jaar tijd is vertienvoudigd. Een andere studie laat zien dat een gemiddelde toerist net zoveel CO2 uitstoot als in een heel jaar thuis.
Het onderzoek duurde vier jaar en richtte zich vooral op het schiereiland in West-Antarctica; daar komen de meeste cruiseboten aan uit Zuid-Amerika. ‘De uitstoot van zwarte koolstof die we daar hebben gemeten is niet aan komen waaien van andere continenten.
Bron: IAATO, Quantartica
Die uitstoot komt onweerlegbaar van schepen, vliegtuigen en voertuigen onderweg naar of op Antarctica’, zegt onderzoeker Raúl Cordero, klimatoloog van de Universiteit van Groningen en een van de auteurs van het onderzoek. ‘De schepen gebruiken diesel, dat is gif voor de sneeuw. Natuurlijk smelt Antarctica niet door toeristen of wetenschappers. Maar we weten dat hun aanwezigheid op het continent gevolgen heeft.’
De personeelsverblijven en kantoren van The White Desert Hotel hebben hun eigen kamp. Voedsel wordt bewaard in ijshutten, waarin het altijd vriest.
Volgens manager Nick Burnes is het toerisme dat White Desert biedt zo exclusief en zo peperduur dat de impact ‘minuscuul’ is vergeleken bij het massalere cruisetoerisme in het westen van het continent. Bovendien gelooft hij dat de fysieke confrontatie met een smeltend continent juist het bewustzijn van de gasten over klimaatverandering vergroot. ‘Het kaliber van onze gasten is dat ze invloed hebben in de rest van de wereld.’ Die invloed kunnen ze volgens hem gebruiken om voor klimaatverandering te waarschuwen. Dat ze meer mensen zullen aanmoedigen voor een vakantie op Antarctica, lijkt hem sterk. ‘Daarvoor is de logistiek te ingewikkeld.’
Wetenschappers van de Zweedse, Finse en Duitse onderzoekstations op Oost-Antarctica zijn voor hun reis ook afhankelijk van de vliegtuigen van White Desert. Piloot James Millson (20) vliegt sinds zijn 18de op Antarctica. Hij is Canadees, net als de meeste piloten. In een Basler BT67, een omgebouwde DC3 uitgerust met ski’s, vliegt hij toeristen en wetenschappers naar het Duitse onderzoeksstation Neumayer III.
Onderzoeksstation Neumayer III op het Ekström-ijsplateau, waar wetenschappers ‘bewijs’ verzamelen van de desastreuze gevolgen van klimaatopwarming.
De keizerpinguïns op het Ekström-ijsplateau, waarop het Duitse onderzoeksstation staat, zijn de belangrijkste attractie voor toeristen. De pinguïnsoort kan tot 120 centimeter groot worden, de grootste van de zeven soorten die op Antarctica voorkomen. De dieren verkeren in levensgevaar, vertelt bioloog Manfred Enstipp van de Universiteit van Straatsburg. ‘Het ijs breekt nu zo snel af dat de jongen nog niet de waterdichte vacht hebben om in het koude water te overleven’, zegt hij terwijl hij met een verrekijker naar de kolonie tuurt. Beneden in de vallei klinkt een kabaal van jonge pinguïnkuikens die om hun ouders roepen.
Een kolonie van keizerspinguïns, die met uitsterven worden bedreigd.
De thermometers die onderzoekers op de ruggen van de beesten bevestigden slaan soms uit tot 50 graden Celsius, waarbij 38 graden een gezonde lichaamstemperatuur is. ‘Ze lijden aan hittestress’, zegt Enstipp. Zijn modellen voorspellen dat de keizerspinguïns tegen het jaar 2100 uitgestorven zijn. ‘Dat is nog maar 74 jaar.’
De pinguïns hebben er volgens hem nog een probleem bij gekregen: toeristen. De milieubepaling van het Verdrag inzake Antarctica schrijft voor dat je tenminste 5 meter afstand van de pinguïns moet houden. Toch meten onderzoekers ook stress van het groeiend aantal pottenkijkers.
‘We zien dat hun hartslag omhoog gaat. Dat ze zich bedreigd voelen.’
‘Ik snap waarom mensen deze dieren in hun natuurlijke omgeving willen zien, maar ik vraag me af of het echt nodig is om naar dit soort extreme plekken te gaan.’
‘Waarom is het niet genoeg om gewoon een mooie documentaire te kijken?’
Een misthoorn klinkt aan de rand van het Ekström-ijsplateau. De kapitein van de ijsbreker Polarstern zoekt naar een veilige plek om aan te meren. Antarctica heeft geen kades. De ijsfjorden kalven sneller af dan ooit en schepen lopen het risico dat net een deel afbreekt waar ze zijn afgemeerd. Het schip blaast dikke pluimen dieselrook de ijskoude lucht in.
Het schip maakt eens per jaar de oversteek vanuit Afrika om het onderzoeksstation te bevoorraden, en brengt zo veel proviand mee dat de overwinteraars ten minste drie jaar kunnen overleven, mochten ze ingesneeuwd raken. De voorraadkast in de kelder van het onderzoeksstation puilt uit van noodzakelijke en minder noodzakelijke voorraad. De plank met drank telt meer dan twintig flessen Baileys en Amarula.
‘Wetenschappers vinden dat ze hier fysiek moeten zijn. Kennis is macht, zeggen ze’, vertelt Tryggve Tiren, technicus in het team van het Swedish Polar Research Secretariat dat klimaatverandering in Oost-Antarctica onderzoekt – en daarmee dus onvermijdelijk zelf aan de klimaatverandering bijdraagt. Hij is kritisch op alle toerisme op het continent, maar durft ook openlijk te twijfelen over de noodzaak van zijn aanwezigheid en die van zijn collega’s. ‘Ik vind het zelf ook een geweldige kans om hier te komen. Maar ik weet het niet zeker. We verbranden zelf fossiele brandstoffen om onderzoek te kunnen doen naar wat fossiele brandstoffen onze planeet aandoen.’
Antarctica smelt. De Thwaites-gletsjer op West-Antarctica, waar het meeste onderzoek wordt gedaan, verliest elk jaar 50 miljard ton aan ijs, door warmer wordend zeewater. ‘Als al het ijs op West-Antarctica smelt, zal de zeespiegel met 5 meter stijgen. Als al het ijs in Oost-Antartica smelt, komt er nog eens 52 meter bij’, zegt Ninis Rosqvist van de Universiteit van Stockholm.
Ninis Rosqvist (rechts) buigt zich over de data met haar collega’s van het Wasa-onderzoeksstation. Om de dag trekken ze eropuit om water op te pompen vanonder het ijs.
Samen met haar Zweedse collega’s brengt ze dagen op het ijs door om het Riiser-Larsen-ijsplateau in het Oosten van Antarctica in kaart te brengen. De boormonsters die ze uit het ijs halen, lezen ze uit als de nerven in een boom. Ze laten de geschiedenis van het ijs zien, de periodes van kou en dooi. Een bibliotheek van ijs. ‘Ik zie het als het verzamelen van bewijsstukken voor een rechtszaak’, zegt ze. De wind giert over het ijsplateau. Er is weinig beschutting tegen de kou, behalve een tent die dient als geïmproviseerde wc en twee met kachels uitgeruste hondenhokken op een slee.
Dit is het einde van het Riiser-Larsen-ijsplateau, daar waar hij in zee verdwijnt.
Hier brokkelt het ijs zo snel af dat jonge pinguïns nog niet volgroeid zijn als ze te water gaan.
Het is de belangrijkste reden dat de keizerspinguïn met uitsterven wordt bedreigd.
Hoe snel deze verandering gaat wordt door Zweedse wetenschappers onderzocht.
Het gewicht en de omvang van elk ijsmonster schrijven de wetenschappers met blote hand en potlood in een notitieboekje. Het zagen, wegen en registreren van elk klompje ijs ziet Rosqvist als het enige mogelijke antwoord op de groeiende klimaatscepsis en het populisme op de zes andere continenten.
‘Mijn hele carrière dacht ik dat ze ons zouden geloven als we gewoon het bewijs zouden laten zien’, zegt Rosqvist. ‘Ik realiseer me nu dat ik naïef was. Maar onze modellen hebben de klimaatverandering nog nooit overschat. De werkelijkheid gaat altijd sneller dan onze voorspellingen.’
Aan boormonsters van tot wel 10 meter diep kunnen de onderzoekers van het Swedish Polar Research Secretariat aflezen wanneer er eerdere periodes van dooi hebben plaatsgevonden.
Rosqvist doelt op de recente ontdekking dat de smelt van de randen van Groenland zo’n 20 procent sneller gaat dan wetenschappers eerder aannamen. Hoewel de Groenlandse ijskap door zijn ligging veel kwetsbaarder is dan de ijsmassa van Antarctica, vreest ze een ‘groenlandificatie van Antarctica’.
Het verzamelen van bewijs heeft ook een prijs voor het klimaat, onderzochten de collega’s van de Universiteit van Groningen. ‘Omdat wetenschappers meestal langer blijven dan toeristen, vervuilen ze ook meer’, zegt onderzoeksleider Cordero. Uit zijn onderzoek blijkt dat door de uitstoot van een toerist gemiddeld 100 ton ijs smelt. Het verblijf van een onderzoeker kost Antarctica tien keer zoveel: 1.000 ton ijs, als gevolg van de CO2-uitstoot die nodig is om het onderzoek te doen. ‘We moeten het hebben over een bezoekersquotum voor Antarctica. Ik ben niet tegen wetenschap’, zegt Cordero. ‘Wel tegen meer wetenschappers. Ik denk dat we het aantal bezoekers moeten begrenzen.’
Het Zweedse onderzoeksstation Wasa (blauw) en de observatiepost voor pinguïns (oranje) van de onderzoekers van Neumayer III.
Die oproep gaat verder dan de vijfduizend wetenschappers die elke zomer op de 114 onderzoeksstations op Antarctica aanwezig zijn. De onderwerpen van hun onderzoek lopen zeer uiteen. Van magnetische velden rond de Zuidpool tot de leefomstandigheden van de kleinste organismen. Als de voorspelling van een half miljoen bezoekers binnen tien jaar uitkomt, is het volgens Cordero ‘wel tijd voor een gesprek over een limiet’.
Dat stelt de onderzoekers voor een dilemma. Volgens de onderzoekers verbonden aan de Universiteit van Stockholm is hun fysieke aanwezigheid nu hard nodig om de satellietbeelden thuis beter te kunnen begrijpen. Oneffenheden in het landschap maken de foto’s uit de ruimte moeilijk te begrijpen en moeten in kaart gebracht worden.
Hoe meer data over wat er diep in het ijs gebeurt, hoe beter de modellen waarop de voorspellingen voor Antarctica zijn gebaseerd. ‘De wetenschap die we hier doen moet waterdicht zijn’, zegt Rosqvist. ‘Vooral in deze tijd. Als je modellen goed zijn, kun je beter voorspellen wat ons te wachten staat.’
‘Hoe eerder we de onderzoeksresultaten hebben die de politici wel doen luisteren, hoe groter de kans dat we beleidsveranderingen kunnen bewerkstelligen’, hoopt de Nederlandse professor Arjen Stroeven, het hoofd van de Zweedse expeditie. ‘Antarctica staat centraal in de zoektocht naar het antwoord op de vraag hoe het klimaat gaat veranderen, en hoezeer de zeespiegel zal stijgen. De vervuiling die we teweegbrengen door daar onderzoek te doen, weegt op tegen het belang van het begrijpen van de toekomst van de Antarctische ijskap in een warmer toekomstig klimaat.’
Kinderboekenschrijver en illustrator Marit Törnqvist, fotograaf en filmmaker Kadir van Lohuizen en journalist Bram Vermeulen zijn meegereisd naar Antarctica op uitnodiging van de iQ2300-expeditie van de Universiteit van Stockholm en het Swedish Polar Research Institute. Voor Frontlinie en de Volkskrant deed Bram Vermeulen verslag.
De Frontlinie-aflevering Ticket naar Antarctica wordt 26 maart om 20.20 uur uitgezonden op NPO 2.
Bram Vermeulen is documentairemaker voor het VPRO-programma Frontlinie. Vanaf heden schrijft hij voor de Volkskrant vanaf de frontlinies die hij voor deze serie als reizend journalist bezoekt. Eerder was hij correspondent in Zuid-Afrika en Turkije voor de NOS, NRC en VPRO.
Kadir van Lohuizen (1963) is een Amsterdamse fotograaf en filmmaker. Hij heeft vele conflicten verslagen, maar richt zich de laatste jaren op grote projecten gerelateerd aan het klimaat. Hij is medeoprichter van NOOR images
Beeldredactie Gabriel Eisenmeier
Code Adriaan van der Ploeg
Eindredactie Anne van Driel, Carlijne Vos, Corto Blommaert en Joyce Brekelmans
Graphics Stefan Pullen
Vormgeving Titus Knegtel
Hoe hard het ijs op Antarctica smelt, bepaalt het lot van de wereld. Experts maken zich zorgen over mogelijke dramatische kettingreacties. De uiteenlopende toekomsten aan de hand van vijf gletsjers en ijsplaten. ‘Het zou best eens kunnen dat het systeem gevoeliger is dan we denken.’
De strijd voor onafhankelijkheid van het Frans overzees gebied Nieuw Caledonie is symbool geworden voor een golf van andere opstanden tegen kolonisatie. Hoe #FreeKanaky een serieuze bedreiging werd voor Europa’s belangen in de Stille Zuidzee.
Waarom is Trump zo gefascineerd met 'witte genocide' in Zuid-Afrika? En wie fluistert hem in? De zoektocht leidt langs Errol Musk, de vader van Elon Musk.
Source: Volkskrant