De plotselinge prijsstijgingen van olie en gas laten zien hoe afhankelijk Europa is. Een energiecrisis dreigt. Maar worden het torenhoge prijzen zoals in 2022 of kan de levering stilvallen zoals in de Golfoorlog? "We begeven ons op onbekend terrein."
Thuiswerken om de brandstofkosten te drukken. Dat raadt het Internationaal Energieagentschap (IEA) onder meer aan om de impact op oliemarkten en huishoudens te verminderen. Het doet denken aan autoloze zondagen in de jaren zeventig.
Volgens het IEA zorgt de Iranoorlog voor de grootste verstoring van de wereldwijde oliemarkt ooit. Voor het herstel is het volgens het IEA essentieel dat er weer transport door de Straat van Hormuz mogelijk wordt. Een vijfde van de wereldwijde olieconsumptie en een vijfde van het vloeibaar gas (lng) wordt door deze nauwe zeestraat vervoerd, maar wordt nu vrijwel volledig door Iran geblokkeerd.
"Zelfs in eerdere conflicten in het Midden-Oosten is de Straat van Hormuz niet geblokkeerd geweest", zegt René Peters, directeur gastechnologie bij TNO. "Dat maakt deze situatie uniek."
"In eerdere conflicten werden er ook niet zo veel landen geraakt als nu", zegt Peters. "In de Golfoorlogen ging het bijvoorbeeld om Koeweit of Irak. Nu kunnen Oman, Qatar, Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten en Iran zelf allemaal hun export niet kwijt."
De prijzen van gas en energie stegen de afgelopen week weer aanzienlijk. Zulke berichten volgen elkaar op sinds de oorlog in het Midden-Oosten uitbrak. Ook de IEA richt zich in de waarschuwing vooral op prijsstijgingen. Maar kunnen landen zonder gas en olie komen te zitten?
"Echte tekorten ontstaan niet zo gauw in een vrije markt", zegt energie-expert Martien Visser van Hanzehogeschool Groningen. "Wat eerder gebeurt, is dat prijzen door het plafond gaan. Dat zagen we ook met de boycot van Russisch gas in 2022. De gasprijs was toen vier keer zo hoog als nu."
Het Nederlandse kabinet vindt het nog te vroeg om huishoudens aan te moedigen de auto te laten staan. Die onzekerheid over de levering van gas is er nu nog niet. De afhankelijkheid van Rusland wordt sindsdien afgebouwd. Nu koopt Nederland veel meer in van de Verenigde Staten, wat te zien is in onderstaande grafiek.
Hoewel de IEA zich richt op de olieprijzen, reageren de gasprijzen heftiger. De olieprijs steeg sinds het begin van de oorlog met ruim de helft, maar de gasprijs is bijna verdubbeld.
"Wat dat betreft lijkt er weinig geleerd te zijn van de energiecrisis rond 2022", zegt Visser. Voor gas worden sindsdien voorraden voor de winter aangelegd, maar die zijn bijna op. Er worden geen voorraden aangelegd zoals voor olie.
"Sinds de oliecrises in de jaren zeventig leggen Westerse landen strategische olievoorraden aan", vertelt Visser. Landen zijn verplicht om een voorraad voor drie maanden te hebben. Die eisen kwamen toen de Arabische OPEC-landen de leveringen gingen afknijpen, wat leidde tot grote economische crises in 1973 en 1979. Die van 1973 leidde tot de oprichting van het IEA.
"Die olievoorraden worden nu ingezet om de toevoer min of meer stabiel te houden. Daarom zijn de prijsstijgingen van olie nu ook veel lager dan die van gas", zegt Visser. "Die oliecrises zijn wat betreft economische kosten veel groter geweest dan de energiecrises die erna kwamen. We waren toen heel erg afhankelijk van OPEC."
Nederland is op dit moment niet echt kwetsbaar, zegt Visser. "We kunnen het goed betalen. Fijn is anders, maar sommige arme landen hebben het zwaarder." Veel van het getransporteerde gas en olie door de Straat van Hormuz gaat naar Azië. "Pakistan en Bangladesh kunnen de prijsstijgingen bijvoorbeeld nauwelijks betalen en daar ontstaan echte tekorten."
Het heropenen van de Straat van Hormuz is essentieel. "Als dat gebeurt, kan de markt zich in de loop van het jaar weer herstellen", zegt TNO-directeur Peters. Maar dat betekent niet dat de prijzen gelijk dalen en alles onmiddellijk terugkeert naar hoe het voorheen was.
"Hoe langer het duurt en hoe meer installaties worden stilgelegd, hoe lastiger het wordt om ze weer op te starten", zegt Peters. "Uiteindelijk kan het misschien wel een half jaar of een jaar duren voordat ze weer draaien als voorheen."
Mogelijk zijn prijsstijgingen bovendien met vertraging voelbaar voor consumenten. Energieleveranciers kopen voorraden in en als die duurder worden ingekocht, kunnen de prijzen later stijgen.
Deze zomer moet er gas worden ingekocht voor komende winter, dus later dit jaar kunnen de prijzen voor consumenten een stuk hoger worden. "Energieprijzen gaan ook altijd sneller omhoog dan naar beneden", zegt Peters.
De hoop blijft op een snel einde van de oorlog, maar de situatie escaleert. De Amerikaanse president Donald Trump belooft dat de oorlog snel ten einde zal zijn, maar lijkt geen oplossing te hebben. De VS overweegt zelfs meer troepen in te zetten. Intussen valt Iran de energie-infrastructuur in omliggende landen aan.
"Met de Iraanse aanval op Ras Laffan in Qatar begeven we ons op onbekend terrein", zegt analist Ole Hansen van beleggingsbank Saxo. "Als de oorlog escaleert naar aanvallen op energie-infrastructuur, kunnen we de gevolgen lang merken. Een energie-installatie opstarten is niet hetzelfde als een kraan opendraaien."
Europa moet net als Azië veel energie inkopen. "We zijn in feite aan het concurreren met Azië om gas", zegt Hansen. "Intussen zijn er geluiden dat de VS overweegt de export van gas te beperken."
Dat kan Europa verder in het nauw brengen. "Het slechtst denkbare scenario is dat van 2022, toen de gasprijzen zo hoog waren dat we de verwarming omlaag moesten draaien en truien aan moesten doen."
Source: Nu.nl economisch