Denk je aan het begin dan van de lente, dan denk je ook al snel aan de Matthäus-Passion. Bach componeerde het bijna 300 jaar geleden en het is nog altijd mateloos populair, vooral in Nederland. Wat moet je weten over dit meesterwerk? En waar kun je gaan luisteren?
Een uitvoering van de Matthäus-Passion door de Nederlandse Bachvereniging in de Grote Kerk in Naarden.
De Matthäus-Passion is een bijna drie uur durend passie-oratorium van Johann Sebastian Bach (1685-1750). Bach schreef de Matthäus in 1727. Hij voerde het uit op Goede Vrijdag in de Thomaskirche in Leipzig, waar hij cantor was (verantwoordelijke voor compositie en uitvoering van de kerkmuziek). Na zijn dood raakte de Matthäus in de vergetelheid, tot componist en dirigent Felix Mendelssohn in 1829 een revival in gang zette.
Een ‘passie’ is een werk over het lijden van Jezus Christus, die op Goede Vrijdag op Golgotha werd gekruisigd. De Matthäus-Passion vertelt het lijdensverhaal van het Laatste Avondmaal tot en met de kruisiging, zoals beschreven in het evangelie. Bach schetst muzikaal alle stations van Jezus’ lijdensweg: van marteling via verraad tot zijn dood.
Weet je nog niks van Bachs Matthäus-Passion? Hier leggen we kort uit wat een ‘passie’ inhoudt en waarom het stuk ook drie eeuwen na dato jaarlijks tienduizenden luisteraars op de been brengt. Of bekijk de legendarische lezing van Cor van de Laak ofwel Kees van Kooten over de Matthäus-Passion. „Dat is geen kattepis, geen kleinigheid wat meneer Bach hier heeft gedaan. En daarom leg ik er altijd iets bij uit.”
De Matthäus-Passion wordt jaarlijks in aanloop naar Pasen honderden keren in Nederland uitgevoerd. In 1870 klonk de eerste Matthäus-Passion in ons land, sinds 1899 werd het een jaarlijkse traditie dankzij Willem Mengelberg, toenmalig chef-dirigent van het Concertgebouworkest. Ook de Nederlandse Bachvereniging organiseert al sinds 1922 jaarlijkse uitvoeringen, onder andere in de Grote Kerk in Naarden.
De Matthäus-Passion is dus al lang populair, zowel onder gelovigen als atheïsten. Toenmalig premier Mark Rutte zei in 2016 in het tv-programma Zomergasten: „Ik twijfel over het geloof, maar als ik naar de goddelijke muziek luister die Bach gemaakt heeft, kan ik er weer tegenaan.”
Waarin schuilt die aantrekkingskracht? Zijn het universele thema’s als vriendschap, verraad, hoop en vergeving? De mooie aria’s? Of is het de lange zit, zoals schrijver/acteur Ramsey Nasr zegt in het boek De Matthäus-Passion. Wat Bachs meesterwerk je vertelt, als je weet waar je op moet letten: „Door de lengte is dit werk voor mij een zelfverkozen vorm van uitputting en boetedoening”?
Liever luisterend wijzer? In deze NRC Vandaag-aflevering legt muziekredacteur Mischa Spel ultrakort uit wat de Matthäus zo bijzonder maakt:
De Matthäus-Passion bestaat uit twee delen (met daartussen een pauze, waarin vroeger een preek plaatsvond). Het eerste deel eindigt met de arrestatie van Jezus en het tweede deel sluit af met de dood van Jezus en de verzegeling van het graf.
De Evangelist (gezongen door de tenor, een hoge mannenstem) vertelt/zingt het verhaal op teksten uit het Evangelie. Het verhaal wordt onderbroken door aria’s (de gevoelsreacties op het verhaal), koralen (vierstemmige kerkliederen) en koren. Het koor neemt bijvoorbeeld de rol aan van de discipelen en hogepriesters of die van het zondige, aardse volk dat vragen stelt en Jezus wil kruisigen.
Uitvoeringen van Bachs passies zijn er in alle soorten en maten. Zo pakte Mengelberg uit met megakoren van soms wel honderden zangers. De Nederlandse Bachvereniging ging daar tegenin met een intieme benadering. In de jaren zeventig raakte de ‘authentieke uitvoeringspraktijk’ in de mode: instrumenten uit de tijd van Bach, strijkinstrumenten met darmsnaren. Omdat vrouwen in de tijd van Bach niet mochten zingen in de kerk, werden alt- en sopraanaria’s oorspronkelijk door jongens gezongen. Tegenwoordig wordt echter veelal gekozen voor vrouwenstemmen of voor een countertenor (mannelijke zanger die door gebruik van de kopstem net zo hoog zingt als een vrouwelijke alt of sopraan). Verschillende benaderingen bestaan naast elkaar; er is dus voor elk iets wils.
Zoals je zelf wilt; tijdens een live-uitvoering in concertzaal of kerk, of als opname, thuis of onderweg. Hoe vaker je de muziek hoort, hoe mooier ze wordt. Met een gemiddelde duur van twee uur en drie kwartier per uitvoering, is het lastig hoogtepunten te benoemen. Het zijn er vele: van het openingskoor met de dansant slepende gang van Jezus met het kruis tot de emotionele intensiteit van de alt-aria ‘Erbarme dich’ begeleid door soloviool, of het kaatsende koorfragment ‘Sind Blitze, Sind Donner’: iedereen heeft zijn eigen favoriete aria of koordeel.En het applaus? Laat dat maar achterwege tussen de twee delen. Tijdens uitvoeringen in kerken wordt soms helemaal niet geklapt – al zijn helemaal applausloze uitvoeringen steeds zeldzamer.
Aardenburg
Alkmaar
Amsterdam
Arnhem
Den Haag
Eindhoven
Elburg
Groningen
Kampen
Laren
Leiden
Leusden
Maastricht
Naarden
Nijmegen
Rotterdam
‘s-Hertogenbosch
Tilburg
Utrecht
Venlo
Bovenstaande Matthäus-Passies worden gezongen en gedirigeerd door deze musici:
Nederlandse BachverenigingDirigent: Masaaki SuzukiOrkest/koor: Nederlandse Bachvereniging, Kampen Boys ChoirSolisten: Nicolas Mulroy (evangelist), Hana Blažíková (sopraan), Miku Yasukawa (sopraan), Alexander Chance (alt), Christopher Lowrey (alt), Raphael Höhn (tenor), Shimon Yoshida (tenor), Stephan MacLeod (bas), Toru Kaku (bas)ConcertgebouworkestDirigent: Klaus MäkeläOrkest/koor: Concertgebouworkest, Nederlands Kamerkoor, Nationaal KinderkoorSolisten: Maximilian Schmitt (tenor/evangelist), Matthew Brook (bas/Christus), Julia Lezhneva (sopraan), Tim Mead (countertenor), Laurence Kilsby (tenor), Krešimir Stražanac (bas)Nederlands KamerorkestDirigent: Ivor BoltonOrkest/koor: Nederlands Kamerorkest, Nationaal Gemengd Jeugdkoor, Nationaal JongenskoorSolisten: Mark Milhofer (tenor/evangelist), Olivia Vermeulen (alt), Johannes Weisser (bas/Christus), Birgitte Christensen (sopraan/Uxor Pilati), Christian Senn (bariton/Pilatus)
Residentie OrkestDirigent: Peter DijkstraOrkest/koor: Residentie Orkest, Nederlands Kamerkoor, Haags MatrozenkoorSolisten: Tilman Lichdi (evangelist), Thomas Oliemans (Christus), Ilse Eerens (sopraan), Anke Vondung (mezzosopraan), Hugo Brady (tenor), Matthias Lika (bas)
Rotterdams Philharmonisch OrkestDirigent: Leonardo García AlarcónOrkest/koor: Rotterdams Philharmonisch Orkest, Laurens Collegium, zangers uit Nationaal Jongenskoor en Nationaal KinderkoorSolisten: Sophie Junker (sopraan), Wiebke Lehmkuhl (alt), Moritz Kallenberg (tenor/evangelist), Mark Milhofer (tenor/aria’s), Andreas Wolf (bas/Christus), Tomáš Král (bas/aria’s)
PhilzuidDirigent: Enrico OnofriOrkest/koor: Philharmonie Zuidnederland, Studium Chorale, Schola PuerorumSolisten: Daniel Johannsen (tenor/evangelist), Krešimir Stražanac (bariton), Valentina Farcas (sopraan), Stefanie Iranyi (alt), Rodrigo Carreto (tenor), Thomas Stimmel (bas/Christus)
PygmalionDirigent: Raphaël PichonOrkest/koor: Pygmalion, Nationaal Kinderkoor, Nationaal JongenskoorSolisten: Julian Prégardien (tenor/evangelist), Stéphane Degout (bariton/Christus), Christian Immler (bas-bariton/Pilatus), Julie Roset (sopraan), Maïlys de Villoutreys (sopraan), Lucile Richardot (alt), Paul-Antoine Bénos-Djian (alt), Zachary Wilder (tenor)Lees ook:De Matthäus-Passion door ensemble Pygmalion: Alsof je de Passie voor het eerst beleeft
Orkest van de Achttiende Eeuw / Cappella AmsterdamDirigent: Daniel ReussOrkest/koor: Orkest van de Achttiende Eeuw, Cappella Amsterdam, Nieuw Amsterdams KinderkoorSolisten: Thomas Walker (evangelist), Rowan Pierce (sopraan – Amsterdam), Berit Norbakken (sopraan – overige locaties), Marianne Beate Kielland (mezzosopraan), Tomáš Král (bariton – Amsterdam), Peter Harvey (bariton – overige locaties); solisten uit het koor: Elisabeth Blom (sopraan – 26 & 27 mrt), Ana-Marija Brkic (sopraan – 29 mrt & 2 apr), Dārta Liepina (sopraan – 31 mrt & 3 apr), Dorien Lievers (alt), Martin Logar (tenor), René Ramos I (bas)
Nieuwe Philharmonie UtrechtDirigent: Johannes Leertouwer (viool en muzikale leiding)Orkest/koor: Nieuwe Philharmonie Utrecht, Roden Girl ChoristersSolisten: Mark Bonney / Stefan Kennedy (evangelist, wisselend), Tom Sol (Christus), Kristen Witmer (sopraan 1), Minho Jeong (altus 1), Matthew Long (tenor 1), Robert Davies (bas 1), Klaartje van Veldhoven (sopraan 2), David van Laar / Daniel Elgersma (altus 2, wisselend), Stefan Kennedy / Mark Bonney (tenor 2, wisselend), Ben Kazez (bas 2)The Bach Choir & Orchestra of the NetherlandsDirigent: Pieter Jan LeusinkOrkest/koor: The Bach Choir & Orchestra of the NetherlandsSolisten: Maarten Romkes (evangelist), Thilo Dahlmann (Christus), Olga Zinovieva (sopraan), Meneka Senn (sopraan), Clint van der Linde (countertenor), Ariel Sin Yu Lee (mezzosopraan), Martinus Leusink (tenor), Jasper Schweppe (bas)
Zapp Mattheus: Cappella Amsterdam (familiebewerking)Dirigent: Niek IdelenburgOrkest/koor: Cappella Amsterdam, Carthago ConsortUitvoerenden: Sem van Butselaar en Boaz Vijverberg (acteurs)
Een alternatief voor de Matthäus-Passion is de iets kortere Johannes-Passion, die Bach een paar jaar eerder schreef. In podcast NRC Vandaag legde redacteur Eva Peek uit waarom zij de Johannes eigenlijk leuker vindt:
Amersfoort
Enschede
Oldenzaal
Wageningen
Amsterdam
Zwolle
Bovenstaande Johannes-Passies worden gezongen en gedirigeerd door deze musici:
Orkest Phion
Nieuw Bach Ensemble / Collegium Delft
Even een keer níet naar de Matthäus of Johannes? Sommige ensembles schotelen je in de passietijd juist graag iets anders voor:
Apollo Ensemble
Voces Suaves & Gli Incogniti
Radio Filharmonisch Orkest
Insula orchestra / accentus / Monteverdi Choir
PRJCT Amsterdam
Dé ideale uitvoering van de Matthäus? Makkelijk: die bestaat niet. Snel of langzaam? Veel of weinig musici? Oude of nieuwe instrumenten? Veel is smaak. Bovendien zingt in de ene uitvoering een geweldige zanger de rol van de Evangelist (de verteller), maar tref je een matige alt voor dé aria ‘Erbarme Dich’. En in weer een andere uitvoering is het koor geweldig, maar de tempi niet goed. Kortom: je blijft zoeken naar De Ideale Passie-uitvoering (dat is nou juist de lol). Muziekredacteur Mischa Spel geeft kijk- en luistertips.
De Finse dirigent Klaus Mäkelä (30) dirigeert dit jaar bij het Concertgebouworkest Bachs Matthäus-Passion, anderhalf jaar voordat hij daar chef wordt. Van de zeven chef-dirigenten voor hem, leidden er slechts vier de ‘Matthäus’. Waarom beklimt Mäkelä deze muzikale Mount Everest direct? En welke ideeën heeft hij erover?
Een ideale opwarmer is de fraaie documentaire die Cherry Duyns maakte over wijlen dirigent Reinbert de Leeuw en diens eigenzinnige fascinatie voor de Matthäus-Passion: „Onbegrijpelijk groots. Hoger kunnen we niet.”
Smaak of niet, je kunt bijna onmogelijk níét ondersteboven raken van deze opname van het Ensemble Pygmalion, onder leiding van de Franse dirigent Raphaël Pichon. Glanzend gepolijste perfectie regeert, zowel van de musici als van de over de hele linie geweldige zangers.
Liever een ingetogener, meer gedragen verslag van het lijdensverhaal? Dan is deze pure, klein bezette uitvoering (2020) door het Bach Collegium Japan met dirigent Masaaki Suzuki een aanrader.
De Nederlandse dirigent Ton Koopman is een grootheid als het op Bach en diens passiemuziek aankomt: hier vind je een opname onder zijn leiding:
Van de Nederlandse Bachvereniging staan meer uitvoeringen online. Warm aanbevolen is deze, prachtig in beeld gebracht:
Orkestdirigent Riccardo Chailly leidde in 1999 het Concertgebouworkest in een historische én omstreden passie-uitvoering: na een kwart eeuw o.l.v. gespecialiseerde barokdirigenten klonk er weer een meer ‘symfonische’ benadering.
Als chef van het Gewandhaus Orchester in Bachstad Leipzig nam Chailly de Matthäus-Passion in 2010 ook op. De tot in de details weloverwogen uitvoering met recordsnel openingskoor kenmerkt zich opnieuw door veel gevoel voor drama en religieuze intensiteit.
Ook in Japan wordt rond Pasen de Matthäus-Passion uitgevoerd. „De mensen voelen iets. De muziek spreekt”, zegt dirigent Masato Suzuki, die samen met zijn vader Masaaki het Bach Collegium Japan leidt.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden