Geopolitiek Bij de oorlogen in Oekraïne en Iran zijn tientallen landen betrokken, de wereldwijde gevolgen zijn groot. Is die verwevenheid genoeg om van een Derde Wereldoorlog te spreken? En wat ís eigenlijk een wereldoorlog?
Een vrouw schuilt met haar kat voor de luchtaanvallen in een metrostation in Kyiv, in maart 2022.
„De mensheid moet eindelijk accepteren dat de Derde Wereldoorlog al gaande is. Dat deze een nieuwe vorm heeft: met hete zones en een groot aantal hybride tonelen. Zoals iedere wereldoorlog, zal deze de regels veranderen.” Een van Zelensky’s adviseurs, Mychajlo Podoljak, sprak deze woorden afgelopen week in een interview met nieuwssite Meduza.
Vanuit Oekraïne bezien is dit een logische constatering: het grondgebied vormt het strijdtoneel van de meest verwoestende oorlog op Europees grondgebied sinds 1945. Het land krijgt daarbij wapens uit Europa, inlichtingen uit de VS en het wordt bijgestaan door vrijwilligers uit zeker 68 landen. Aan Russische zijde vechten vrijwilligers en meer gedwongenen mee uit minstens 48 landen. Moskou kreeg zware wapens en duizenden soldaten uit Noord-Korea. Drones en wapencomponenten uit China vloeien naar beide zijden van het front. De oorlog in Oekraïne leidt tot veranderde verhoudingen in Europa – en daar ver buiten.
Boven op die chaotische politieke aardverschuivingen komt nu de oorlog tegen Iran, waar na de eerste aanval door de VS en Israël inmiddels al zo’n twintig landen bij betrokken zijn. De olieprijzen gaan in een schok omhoog. Het leidt tot wapenhonger in vele landen en vrees voor verdere neveneffecten en escalatie. „Als dit geen Derde Wereldoorlog is, weet ik niet hoe we het moeten noemen”, stelt correspondent Sophia Yan vanuit de bergen in Irak, waar Koerdische strijders hun moment afwachten, in een podcast van The Telegraph.
Hebben Podoljak en Yan gelijk? Woeden er zoveel oorlogen met zoveel betrokken staten dat we inmiddels kunnen spreken van een Derde Wereldoorlog? En wie bepaalt eigenlijk wanneer een cluster van conflicten een wereldoorlog is? NRC vroeg het aan zeven deskundigen.
Een man heeft met zijn kind en hond toevlucht gezocht in een ondergrondse parkeergarage in Tel Aviv.
Een gesluierde Iraanse vrouw, lid van het Iraanse Rode Kruis, kijkt naar de opstijgende rook uit de Shahran-olieraffinaderij in Teheran, die is geraakt tijdens een luchtaanval.
Over de classificering van een oorlog bestond in Europa al twijfel tijdens de eerdere wereldoorlogen: de Eerste Wereldoorlog werd tijdens 1914-1918 in Frankrijk en Engeland aangeduid als The Great War en La Grande Guerre, zegt historicus Heather Jones van University College Londen. De Duitsers spraken wel van een Weltkrieg, maar dat was volgens Jones een metafoor om uit te drukken dat ze het gevoel hadden omringd te zijn door een wereld van vijanden. „Het was meer beschrijvend dan theoretisch.”
Het begrip wereldoorlog werd pas door historici omarmd toen de Tweede Wereldoorlog begon en ze daarin een oorlog van hetzelfde type herkenden: geïndustrialiseerd, verwoestend en op grote schaal. Maar velen geloven dat er al meer dan twee wereldoorlogen zijn geweest. Zo noemde Winston Churchill de achttiende-eeuwse Zevenjarige Oorlog tussen de Britten en de Fransen in zijn geschiedwerk uit 1956 zelfs de „eerste wereldoorlog”.
Wat een wereldoorlog is, hangt ook nu af van wie je het vraagt. Megan Price, hoofd van de Conflict Research Unit bij Clingendael, zocht in internationale verdragen en in het internationaal humanitair recht naar een definitie. Maar waar er verschillende conventies bestaan die bepalen wanneer precies sprake is van een daad van agressie of van een gewapend conflict tussen staten, zet het recht niet uiteen wanneer dat overgaat in een wereldoorlog, ontdekte zij. Historicus Jones wijst op verschillende definities, gericht op schaal (het aantal slachtoffers of militairen) en geografie (hoeveel staten zijn betrokken).
Voor de Britse antropoloog en conflictanalist Alex de Waal klinkt het begrip wereldoorlog, met het bijbehorende beeld van afgebakende fronten en herkenbare kampen, ook steeds minder als een beschrijving van hedendaagse oorlogen. Daarom spreekt hij niet over een eventuele Derde Wereldoorlog, maar over ‘World War X’, waarbij X staat voor „een grote onbekende grootheid. Voor een oorlogsvorm die we nog niet goed begrijpen. Een nieuwe en nog onbepaalde gedaante van oorlog.”
De Oekraïense politicoloog Oleh Saakian wil evenmin spreken van een Derde Wereldoorlog, „om valse vergelijkingen te voorkomen”. Hij ziet eerder een ‘mondiale oorlog’ die meer hybride vormen aanneemt. „Als je alle objectieve parameters bekijkt, hebben we al een wereldwijde handelsoorlog, een wereldwijde logistieke confrontatie, een wereldwijde cyberoorlog, een wereldwijde informatieoorlog. Bijgevolg is sprake van een cultuuroorlog.”
Een ontheemde vrouw slaapt in de gang van een school die is omgebouwd tot opvangcentrum in Beiroet, in Libanon.
Twee vluchtelingen in een school die is omgevormd tot opvangcentrum in een zuidelijke voorstad van Beiroet.
Het werpt de vraag op of we niet op zoek moeten naar nieuwe begrippen. Jones vraagt zich zelfs af of het begrip ‘oorlog’ überhaupt nog de lading dekt. „We gebruiken de term oorlog vaak, zoals bij de war on climate change. Ik weet niet zeker of we over de woorden beschikken die we nodig hebben om de nieuwe soorten oorlogsvoering die we zien te omschrijven.”
Veel van wat vandaag als wereldoorlog wordt gezien, is bovendien gevormd door een specifieke historische blik. Voor de Brits-Iraakse oorlogshistoricus Tarak Barkawi roept dat een ongemakkelijke vraag op: welk geweld krijgt het gewicht van een (wereld)oorlog, en welk geweld blijft in de marge hangen omdat het vooral ‘anderen’ treft? Het klassieke beeld van oorlog als een botsing tussen staten met legers, frontlinies en duidelijke begin- en eindpunten, schrijft hij, is sterk gevormd door de Europese ervaring van oorlogvoering in de twintigste eeuw.
Wat Europeanen zich herinneren als een wereldomspannende oorlog, werd elders vaak gezien als een episode in een veel langere geschiedenis van imperiale overheersing en verzet. In grote delen van Azië en Afrika liep de laatste wereldoorlog na 1945 niet af, maar ging deze over in nieuwe conflicten. De jaren daarna stonden in veel regio’s in het teken van dekolonisatieoorlogen, van Indonesië tot Algerije en Vietnam.
Emeritus-hoogleraar internationale studies en wereldpolitiek aan de Universiteit Leiden, André Gerrits, hanteert een meer afgebakende definitie. Volgens hem zijn er twee criteria: alle grootmachten moeten bij de oorlog betrokken zijn, en het overgrote deel van de wereld moet strijdtoneel worden, of actief aan de oorlog deelnemen.
Hoe wijdverspreid de huidige oorlogen en hun gevolgen ook zijn, hoogleraar wereldpolitiek Gerrits concludeert op basis van zijn twee criteria dat van een Derde Wereldoorlog geen sprake is. Dat is in de eerste plaats omdat niet alle grootmachten betrokken zijn. Rusland, volgens Gerrits een grootmacht in verval, is vanzelfsprekend betrokken, ook de Verenigde Staten spelen een rol in Oekraïne en zijn de aanvallende partij in de Iran-oorlog. Maar hoewel Beijing wel diplomatieke en materiële steun aan Rusland levert, stelt Gerrits dat China en opkomende grootmacht India bij beide oorlogen niet direct betrokken zijn, omdat ze niet meevechten. Zijn definitie leunt zwaar op het militaire aspect.
En hoewel er sinds 2022 elk jaar wereldwijd meer conflicten zijn dan ieder voorgaand jaar gemeten vanaf 1945, neemt de overgrote meerderheid van de landen niet of nog niet actief deel aan vijandelijkheden. „Zolang het feitelijke strijdtoneel voornamelijk beperkt blijft tot twee regio’s [het Midden-Oosten en rond Oekraïne] kun je niet van een wereldoorlog spreken”, zegt Gerrits. „Daarbij komt dat de oorlogen in Oekraïne en Iran niet intrinsiek met elkaar verbonden zijn.”
Jones deelt die conclusie: hoewel ze ziet dat de oorlogen wereldwijde gevolgen hebben, met name door de stijgende olieprijs, vindt ze het te vroeg om te spreken van een wereldoorlog. „Het geografisch bereik is regionaal, het zijn vooral de Verenigde Staten die vanaf een ander continent meevechten.” Wel ziet ze het risico dat het gevoel van gedeelde belangen tussen Rusland en China „zou kunnen uitmonden in iets groters”, bijvoorbeeld als zij hun belangen in het Midden-Oosten en in Oekraïne op elkaar gaan afstemmen.
De Waal is voorzichtiger, omdat de huidige oorlogen volgens hem niet in één conflict besloten liggen. Het vertrouwde geopolitieke beeld waarin Europa en de Verenigde Staten aan de ene kant staan en Rusland aan de andere, bestaat niet meer, zegt De Waal. Hij ziet een andere scheidslijn dwars door die wereld heen, waarin politieke macht steeds vaker te koop staat. Geokleptocratie, noemt hij dat. Vanuit dat perspectief staan Vladimir Poetin en Donald Trump dichter bij elkaar dan klassiek kampdenken suggereert. „Dit zijn oorlogen die niet in de eerste plaats worden gedreven door ideologie of nationale rivaliteit, maar vooral door financiële en commerciële belangen. Om zo de wereldpolitiek naar hun hand zetten.”
Dat wordt zichtbaar in de vele vormen die conflicten vandaag de dag aannemen: niet alleen grondgebied of veiligheid, maar ook toegang tot en controle over grondstoffen, handelsroutes en politieke invloed zijn inzet van strijd.
Een vrouw verblijft met haar kind in een geïmproviseerd vluchtelingenkamp in Tsjaad, waar veel ontheemde Soedanezen naar toe trekken, op de vlucht voor het geweld door de RSF.
Ontheemde gezinnen verzamelen zich in de schaduw van een boom in het informele opvangkamp Yolakot in Zuid-Soedan.
In Soedan tekent zich een soortgelijke dynamiek af. Washington probeert de onderhandelingen vorm te geven in de hoop een ‘deal’ binnen te halen. Terwijl Egypte en Saoedi-Arabië als bondgenoten optreden van het Soedanese regeringsleger, zoeken de Emiraten met hun steun aan RSF, de militaire rivaal van het regeringsleger, invloed in handels- en goudnetwerken. Ook Rusland aast al langer op grondstoffen en een maritieme voet aan de Rode Zee.
Intussen grijpen verschillende conflicten in elkaar: als de oorlog rond Iran en de Golf de bewegingsruimte van de Emiraten verandert, kan dat doorwerken in de militaire en financiële steun die de Golfstaat aan de RSF in Soedan verleent; dit kan een conflict op duizenden kilometers afstand doen kantelen. De val van Nagorno-Karabach in 2023 in de Kaukasus, wordt bijvoorbeeld deels gezien als een gevolg van het feit dat Rusland afgeleid was door Oekraïne. Dan wordt opnieuw zichtbaar wat De Waal bedoelt: dat oorlog steeds vaker niet alleen wordt uitgevochten met legers, maar ook via logistiek, geldstromen en de macht om gewapende netwerken draaiende te houden.
Clingendael-analist Megan Price zegt dat ze de afgelopen dagen veel heeft nagedacht over de vraag waarom we gewapende conflicten zouden willen bestempelen als wereldoorlog. „We hebben geen wetboeken die ons toegang geven tot een sterkere rechtsmacht als iets een wereldoorlog is. Misschien hebben we krachtige taal nodig om ons wakker te schudden. Taal die duidelijk maakt dat de situatie buiten de norm is geraakt.”
Hoewel ze zich afvraagt of zo’n oude term nodig is voor die collectieve erkenning van de huidige situatie, snapt ze dat Zelensky’s adviseur het woord gebruikt. Dat heeft een politiek doel: een gedeeld gevoel van afschuw opwekken en de liberale wereld doen beseffen dat niet alleen de Oekraïense grenzen worden overschreden, maar ook de gedeelde internationale waarden. Ook Gerrits benadrukt de politieke waarde van de claim, en vult aan: „Anderzijds zal Trump hier niet van spreken, omdat hij zich wanhopig poogt te afficheren als een president van de vrede, al wordt dat steeds moeilijker.”
Een ultraorthodoxe joodse familie zoekt beschutting in Haifa terwijl de kinderen zich verkleden tijdens het joodse Purimfeest, te midden van het conflict tussen de VS en Israël en Iran anderzijds.
Ontheemde Palestijnen hebben hun toevlucht gezocht in een tentenkamp in Khan Younis, in het zuiden van de Gazastrook.
„Ik denk dat de belangrijkste vraag is: hoe gaan we nu voorkomen dat dit steeds verder escaleert?” zegt Rolien Sasse, algemeen directeur van vredesorganisatie PAX. In reactie op de Tweede Wereldoorlog werd het internationaal recht opgetuigd, dat een herhaling moest voorkomen. „Het gemak waarmee landen nu besluiten om een ander land binnen te vallen, met name de VS en Israël en eerder Rusland, is heel gevaarlijk. Dan zeg je feitelijk: de afspraken die we hebben gemaakt, gelden niet meer. Dan ga je van rechtsorde naar jungle.”
Sasse noemt het daardoor ontstane ‘recht van de sterkste’ vooral zorgelijk voor landen zonder veel macht. „Zoals Nederland. Maar zelfs onze eigen minister van Buitenlandse Zaken noemt het internationaal recht maar ‘één van de kaders’. Terwijl het recht alleen maar bestaat bij consequente toepassing.” Door een toename van geautomatiseerde oorlogsvoering met AI en drones neemt bovendien de menselijke controle „en daarmee de morele controle” steeds verder af. Tegelijk neemt de wapenproductie- en handel overal toe. „Je kunt best wapens hebben en die laten rusten. Maar dan moet er wel een check op zitten. Zonder die check kan het verschrikkelijk misgaan.”