De 32-jarige Israel van Dorsten werd bij het Nederlandse publiek bekend toen hij in 2019 uit een geïsoleerde boerderij in het Drentse Ruinerwold ontsnapte. "Maar vertrekken betekent niet automatisch vrijheid", vertelt hij in gesprek met NU.nl.
Als NU.nl met Van Dorsten belt, is hij met zijn vriendin in een camper aan het rondreizen in de Verenigde Staten. Het gaat goed met hem. Hij vertelt trots dat hij onlangs zijn universitaire bachelor Sociologie heeft afgerond. Zijn studiekeuze is ingegeven door de wens bepaalde maatschappelijke onderwerpen beter te begrijpen, waaronder zijn eigen achtergrond.
Van Dorsten werd samen met zijn broertjes en zusjes namelijk jarenlang compleet afgesneden van de buitenwereld. Tot zijn ontsnapping wist vrijwel niemand van hun bestaan. Gerrit Jan, de vader van het gezin, had een zeer gesloten, sektarisch systeem opgezet. "Je wil dan toch een beetje begrijpen waarom", zegt Van Dorsten. "Hoe komt het dat je in zo'n situatie geboren wordt? En komt dat vaker voor?"
Voor Van Dorsten duurde het 25 jaar voordat hij vrijheid kon ervaren. Het besluit om te ontsnappen kwam niet van de ene op de andere dag. "In het jaar daarvoor begon ik steeds meer te beseffen dat het geen gezonde plek was."
Eén gebeurtenis speelde daarbij een belangrijke rol: zijn vader kreeg een hersenbloeding en verloor daardoor deels zijn vermogen om te praten. "Dat was juist zijn belangrijkste middel om controle te houden. Toen viel een deel van die macht weg."
Maar vertrekken betekent niet automatisch vrijheid. Veel mensen blijven nog lang leven met schuldgevoel of angst. Voor Van Dorsten bracht het leven buiten de groep ook grote uitdagingen met zich mee. "Voor mij ging het vooral om sociale vaardigheden. Hoe ga je met mensen om? Hoe werkt studeren? Dat soort dingen."
Basale zaken die voor anderen vanzelfsprekend zijn, moest hij stap voor stap leren. Het kostte jaren voordat zijn verleden niet meer dagelijks zijn leven bepaalde, onder meer door de rechtszaak tegen zijn vader die nog liep. "Het is een geleidelijk proces. Maar op een gegeven moment kun je je eigen leven leiden zonder dat het alles domineert."
Toen hij merkte dat meer mensen een verhaal hadden dat leek op dat van hem, werd zijn interesse in gesloten gemeenschappen verder gewekt. Zes jaar na zijn ontsnapping spreekt Van Dorsten voor de serie Klinkt als een sekte met mensen die ook uit een gesloten gemeenschap zijn gestapt. Dat proces omschrijft hij als "helend". "Het creëert een band als je vergelijkbare ervaringen hebt. Er was heel veel herkenning. De gesprekken voelden soms bijna als een lotgenotengroep."
Tegelijkertijd waren de gesprekken voor Van Dorsten ook moeilijk, omdat ze duidelijk maakten dat gesloten gemeenschappen nog steeds bestaan. "Je merkt hoe groot het probleem nog altijd is. Mensen denken dat het niet veel voorkomt in Nederland, maar op heel veel plekken worden mensen gemanipuleerd en raken ze beschadigd."
Het idee dat alleen kwetsbare of weinig intelligente mensen er lid van worden, klopt volgens Van Dorsten niet. "In zulke groepen zitten ook artsen, advocaten en andere hoogopgeleide mensen. Vaak zijn het juist mensen die op zoek zijn naar diepgang of bijzondere kennis. Daar wordt misbruik van gemaakt."
In de verhalen van voormalige leden ziet hij duidelijke patronen terug. Zo wordt er psychologische manipulatie ingezet en wordt er ingespeeld op gevoelens van angst. Leiders spelen mensen tegen elkaar uit, waardoor wantrouwen ontstaat binnen de groep. "Dat wantrouwen maakt het moeilijk om kritiek te uiten of zelfs maar twijfels te delen. Je bent constant bang dat iemand je verraadt", zegt Van Dorsten. "Ik durfde zelf niet eens met mijn broers en zussen kritisch te praten."
Naast psychische druk komt ook fysiek geweld voor, al is dat volgens hem niet altijd het belangrijkste controlemechanisme. "Vaak is juist de psychologische manipulatie het sterkst."
Waar de term 'sekte' in de praktijk beperkt wordt gebruikt vanwege de negatieve en subjectieve lading, noemt Van Dorsten de streng geïsoleerde omgeving waarin hij opgroeide "zonder twijfel" een sekte. "Voor mij gaat het bij een sekte om een groep die zich afzondert van de maatschappij en wordt gedreven door een ideologie. In mijn geval was dat ook een geloofsideologie. Mijn vader wilde een eigen manier van leven creëren, los van de rest van de samenleving."
De vader van Van Dorsten werd uiteindelijk vervolgd voor het jarenlang tegen hun wil vasthouden van zes van zijn negen kinderen op de boerderij. Ook stond hij terecht voor seksueel misbruik van twee van zijn kinderen. Maar van een rechterlijk oordeel kwam het nooit, omdat hij als gevolg van zijn hersenbloeding niet in staat was zijn proces te volgen.
Van Dorsten had graag gezien dat zijn vader niet was weggekomen met zijn daden, al was het maar omdat justitie daarmee het signaal zou afgeven dat anderen niet met hetzelfde wegkomen. Tegelijkertijd zou een veroordeling voor genoegdoening hebben gezorgd. Inmiddels kan Van Dorsten het loslaten. "Dat doet tijd, maar ook het feit dat mijn broers en zussen doorhebben dat het niet kan wat hij gedaan heeft."
Maar de schade blijft zichtbaar, ook buiten het gezin. Sommige volgelingen van zijn vader volgen hem nog altijd, zelfs nu zijn invloed grotendeels verdwenen is. "Dat laat zien hoe sterk die manipulatie kan zijn."
Klinkt als een sekte is vanaf 12 maart te zien bij de EO op NPO 3 en te streamen via NPO Start.
Source: Nu.nl algemeen